Hen phế quản hay hen suyễn là bệnh lý viêm đường hô hấp mãn tính phổ biến hiện nay, đặc trưng bởi triệu chứng viêm và co thắt đường thở, gây khó thở, thở khò khè, ho về đêm và tức ngực. Theo Tổ chức Y tế Thế giới WHO, hiện nay, có đến hơn 262 triệu người trên toàn Thế giới mắc hen phế quản và gây ra hơn 450.000 ca tử vong mỗi năm. Chỉ riêng tại nước ta, tỷ lệ mắc hen suyễn chiếm đến 4.1% dân số, tương đương 4 triệu người đang phải sống chung với căn bệnh này. 

Điều đáng lo ngại là nhiều người chưa nắm được các triệu chứng của hen phế quản và cách xử lý kịp thời khi lên cơn hen, làm tăng nguy cơ biến chứng nguy hiểm như suy hô hấp. Vậy nguyên nhân gây hen suyễn là gì, và khi lên cơn hen phải xử trí thế nào để đảm bảo an toàn cho người bệnh? Hãy cùng Phòng khám 125 Thái Thịnh - Thai Thinh Medic tìm hiểu trong bài viết dưới đây.

Hen phế quản là gì?

Hen phế quản còn được biết đến là hen suyễn, là một bệnh lý hô hấp mạn tính đặc trưng với tình trạng viêm mạn tính của đường thở khiến cho phế quản trở nên nhạy cảm hơn và dễ bị co thắt khi tiếp xúc với các yếu tố kích thích.

Bệnh có thể gặp ở mọi lứa tuổi và thường diễn biến theo từng cơn, xen kẽ giữa các giai đoạn ổn định. Nếu không được kiểm soát tốt, hen phế quản có thể ảnh hưởng nghiêm trọng đến chất lượng cuộc sống và làm tăng nguy cơ biến chứng nguy hiểm như Suy hô hấp.

Về cơ chế, hen phế quản xảy ra khi đường thở bị viêm và trở nên quá nhạy cảm. Khi tiếp xúc với các yếu tố kích thích như bụi, phấn hoa, khói thuốc hoặc không khí lạnh, phế quản sẽ co thắt lại, đồng thời niêm mạc sưng nề và tăng tiết dịch nhầy. Sự kết hợp của co thắt, phù nề và tăng tiết đờm làm hẹp lòng phế quản, khiến không khí khó lưu thông và gây ra các triệu chứng khó thở đặc trưng.

Hen phế quản là bệnh lý hô hấp mạn tính

Nguyên nhân gây hen phế quản

Hen phế quản không chỉ do một nguyên nhân mà thường là sự kết hợp giữa yếu tố cơ địa và tác nhân từ môi trường. Những yếu tố này có thể kích hoạt cơn hen bất cứ lúc nào, khiến bệnh tái phát và khó kiểm soát nếu không được nhận diện sớm.

Các tác nhân gây dị ứng như bụi, phấn hoa, lông thú…

Dị ứng là nguyên nhân phổ biến nhất gây hen phế quản, đặc biệt ở người có cơ địa nhạy cảm. Khi tiếp xúc với các dị nguyên như bụi nhà, phấn hoa, lông thú hoặc nấm mốc, hệ miễn dịch phản ứng quá mức, giải phóng các chất trung gian gây viêm. Điều này làm đường thở bị co thắt, phù nề và tăng tiết dịch nhầy, dẫn đến cơn hen.

Các dị nguyên thường gặp như bụi bẩn, đặc biệt là mạt bụi, phấn hoa, lông chó mèo, nấm mốc từ môi trường ẩm,.... Đặc điểm của cơn hen do những yếu tố này gây ra thường là:

• Xuất hiện theo mùa hoặc khi tiếp xúc với các dị nguyên.
• Triệu chứng tái phát nhiều lần.
• Có thể kèm theo viêm mũi dị ứng.

Phấn hoa, lông thú,… gây hen phế quản

Môi trường và thời tiết

Yếu tố môi trường đóng vai trò quan trọng trong việc kích phát hen phế quản. Không khí ô nhiễm, khói bụi và sự thay đổi thời tiết đột ngột đều có thể làm đường thở bị kích ứng, dẫn đến cơn hen.

Các yếu tố nguy cơ do môi trường như ô nhiễm không khí, bụi mịn, khói thuốc lá, khói xe, không khí lạnh hoặc thay đổi thời tiết đột ngột, độ ẩm cao, môi trường ẩm mốc,.... Ảnh hưởng đến hệ hô hấp, tăng phản ứng viêm trong phế quản, gây co thắt đường thở và làm nặng thêm triệu chứng hen suyễn.

Môi trường, thời tiết thay đổi đột ngột

Nhiễm trùng đường hô hấp

Các bệnh nhiễm trùng như cảm lạnh, cúm hoặc viêm phế quản có thể làm khởi phát hoặc làm nặng thêm hen phế quản. Khi đường hô hấp bị viêm, phế quản trở nên nhạy cảm hơn và dễ phản ứng với các tác nhân kích thích. Các tác nhân gây bệnh thường là virus cúm, virus hợp bào hô hấp RSV hoặc vi khuẩn gây nhiễm trùng đường hô hấp.

Biểu hiện thường gặp của nhiễm trùng đường hô hấp gây hen suyễn đó là ho kéo dài sau nhiễm trùng, khó thở tăng dần và xuất hiện cơn hen.

Các tác nhân gây nhiễm khuẩn đường tiết niệu gây hen phế quản

Gắng sức, stress và yếu tố tâm lý

Không chỉ các yếu tố vật lý, trạng thái tinh thần và hoạt động thể lực cũng có thể kích phát hen phế quản. Khi vận động mạnh hoặc căng thẳng kéo dài, cơ thể sẽ có những thay đổi sinh lý ảnh hưởng đến đường thở.

Khi người bệnh vận động mạnh, đặc biệt là trong môi trường lạnh, căng thẳng, lo âu, stress kéo dài hoặc thay đổi cảm xúc đột ngột,... cũng có thể gây nên những cơn hen phế quản như làm tăng nhịp thời, gây kích ứng phế quản, co thắt đường thở ở người có cơ địa hen, làm triệu chứng hen trở nên khó kiểm soát.

Căng thẳng, stress

Yếu tố di truyền và cơ địa dị ứng

Di truyền đóng vai trò nền tảng trong việc hình thành bệnh hen. Nếu trong gia đình có cha hoặc mẹ mắc bệnh, con cái sẽ có nguy cơ mắc hen cao gấp 3-6 lần so với người bình thường. Đặc biệt, khái niệm "Cơ địa dị ứng" (Atopy) là yếu tố tiên quyết khiến hệ miễn dịch của một cá nhân trở nên nhạy cảm quá mức.

Khi sở hữu cơ địa này, cơ thể sẽ sản sinh quá mức kháng thể IgE để phản ứng với các chất vốn dĩ vô hại. Tình trạng này thường đi kèm với "tam giác dị ứng" bao gồm: Hen suyễn, viêm mũi dị ứng và chàm thể tạng (eczema). Những thay đổi về cấu trúc gen làm cho niêm mạc đường thở dễ bị viêm và co thắt hơn trước các thay đổi từ bên ngoài, tạo tiền đề cho sự khởi phát của bệnh từ rất sớm, thường là ngay từ tuổi thiếu nhi.

• Tiền sử gia đình: Có người thân cận huyết (bố, mẹ, anh chị em ruột) bị hen phế quản hoặc các bệnh dị ứng da, mũi.
• Giới tính và độ tuổi: Ở trẻ nhỏ, tỷ lệ bé trai mắc hen cao hơn bé gái. Tuy nhiên, sau tuổi dậy thì và ở người trưởng thành, phụ nữ lại có xu hướng mắc hen và chuyển biến nặng nhiều hơn nam giới.
• Tình trạng béo phì: Người có chỉ số BMI cao thường có nồng độ các chất gây viêm trong máu cao hơn, đồng thời sự chèn ép của mỡ bụng lên cơ hoành làm giảm dung tích phổi, khiến triệu chứng hen trở nên tồi tệ và khó đáp ứng với thuốc điều trị thông thường.
• Cơ địa nhạy cảm: Những người vốn có bệnh nền như viêm mũi dị ứng, mề đay mạn tính hoặc dị ứng thực phẩm có nguy cơ cao tiến triển thành hen phế quản theo thời gian (diễn tiến dị ứng).

Di truyền hay cơ địa

Triệu chứng hen suyễn

Triệu chứng của hen phế quản thường không xuất hiện liên tục mà diễn ra theo từng đợt kịch phát, đặc biệt nghiêm trọng vào ban đêm, sáng sớm hoặc ngay sau khi tiếp xúc với các tác nhân gây dị ứng.

• Tiếng thở khò khè: Đây là dấu hiệu đặc trưng nhất để nhận diện bệnh. Người bệnh phát ra tiếng rít hoặc âm thanh khò khè nghe rõ nhất khi thở ra. Âm thanh này được tạo ra do luồng khí đi qua các ống phế quản đang bị phù nề, co thắt và chứa đầy dịch nhầy.
• Cơn ho dai dẳng: Ho do hen thường là ho khan, kéo dài và có xu hướng nặng hơn khi thời tiết chuyển lạnh hoặc về đêm. Khác với ho do cảm cúm thông thường, ho trong hen phế quản thường đi kèm với tình trạng khó thở và tái diễn nhiều lần trong năm.
• Khó thở và thở nông: Cảm giác hụt hơi, thiếu không khí khiến người bệnh phải gắng sức để thở. Trong các cơn hen cấp tính, bệnh nhân thường không thể nằm mà phải ngồi dậy, tỳ tay vào bàn hoặc đầu gối để hỗ trợ việc hô hấp.
• Cảm giác nặng ngực: Nhiều người bệnh mô tả triệu chứng này giống như có một vật nặng đè chặt lên lồng ngực hoặc có dải băng thắt ngang ngực, gây đau tức và khó chịu, làm hạn chế khả năng vận động.
• Dấu hiệu cảnh báo nguy hiểm: Khi tình trạng trở nên nghiêm trọng, người bệnh có thể xuất hiện dấu hiệu nói ngắt quãng (không nói được cả câu dài), vã mồ hôi hột, tím tái môi và đầu ngón tay. Đây là tình trạng cấp cứu y tế khẩn cấp cần được xử lý bằng thuốc cắt cơn ngay lập tức.

Các triệu chứng hen suyễn

Các mức độ của bệnh hen suyễn

Xác định chính xác mức độ nặng nhẹ của bệnh hen phế quản giúp các bác sĩ đánh giá tình trạng bệnh và đưa ra phương pháp điều trị phù hợp. 

Tự chủ động theo dõi và đối chiếu với bảng mức độ trên giúp bệnh nhân chủ động hơn trong quá trình điều trị. Đặc biệt:

• Bậc 1 & 2: Thường ưu tiên điều trị bằng thuốc kiểm soát liều thấp hoặc chỉ dùng thuốc cắt cơn khi cần.
• Bậc 3 & 4: Bắt buộc phải sử dụng thuốc dự phòng hàng ngày (thường là ICS kết hợp LABA) để tránh nguy cơ tử vong do cơn hen kịch phát.

Nếu bạn nhận thấy tần suất dùng thuốc cắt cơn (như Salbutamol) tăng lên hơn 2 lần/tuần, đó là dấu hiệu cho thấy tình trạng hen phế quản của bạn đang chuyển biến xấu hoặc chưa được kiểm soát tốt, cần tái khám ngay để điều chỉnh phác đồ.

Hen phế quản có nguy hiểm không?

Hen phế quản là bệnh mạn tính có thể kiểm soát tốt nếu điều trị đúng cách, nhưng cũng tiềm ẩn nhiều nguy cơ nếu chủ quan. Khi cơn hen xảy ra, đường thở bị co thắt đột ngột khiến người bệnh khó thở nghiêm trọng. Nếu không xử trí kịp thời, tình trạng này có thể đe dọa tính mạng, đặc biệt ở trẻ nhỏ và người cao tuổi.

• Suy hô hấp: Xảy ra khi đường thở bị tắc nghẽn nghiêm trọng, người bệnh khó thở dữ dội, tím tái. Đây là biến chứng nguy hiểm nhất
• Cơn hen cấp nặng: Cơn hen kéo dài, không đáp ứng thuốc, cần cấp cứu ngay lập tức
• Viêm phổi: Do nhiễm trùng hô hấp hoặc suy giảm miễn dịch, làm nặng thêm tình trạng hô hấp
• Giảm chức năng phổi lâu dài: Hen không kiểm soát gây tổn thương đường thở, ảnh hưởng đến khả năng hô hấp
• Ảnh hưởng chất lượng cuộc sống: Giấc ngủ bị gián đoạn do ho, khó thở, người bệnh nên hạn chế vận động, sinh hoạt

Hen phế quản gây biến chứng nguy hiểm

Hướng dẫn cách xử lý khi lên cơn hen phế quản

Khi lên cơn hen, đường thở bị co thắt nhanh chóng khiến người bệnh khó thở, ho dữ dội và có thể rơi vào tình trạng nguy hiểm nếu không xử trí kịp thời. Việc đầu tiên để xử trí cơn hen suyễn, đó là bạn cần bình tĩnh và thực hiện đúng các bước dưới đây sẽ giúp kiểm soát cơn hen hiệu quả và giảm nguy cơ biến chứng:

• Giữ bình tĩnh và dừng mọi hoạt động, ngồi yên, tránh hoảng loạn vì sẽ làm tình trạng khó thở nặng hơn
• Hít thở chậm, sâu để ổn định nhịp thở
• Ngồi thẳng hoặc hơi nghiêng người về phía trước, chống tay lên bàn hoặc đầu gối để dễ thở hơn
• Sử dụng thuốc cắt cơn theo chỉ định như dùng thuốc xịt hen giúp giãn phế quản theo hướng dẫn bác sĩ, có thể lặp lại sau vài phút nếu chưa đỡ
• Tránh các yếu tố kích thích xung quanh như rời khỏi môi trường có khói bụi, dị nguyên, mở cửa để không khí thông thoáng
• Theo dõi triệu chứng sau khi dùng thuốc, nếu triệu chứng giảm, hãy tiếp tục nghỉ ngơi. Nếu không cải thiện, bạn cần can thiệp y tế
• Gọi cấp cứu hoặc đến cơ sở y tế ngay nếu có dấu hiệu nguy hiểm như khó thở nặng, nói không thành câu, môi tím tái, lơ mơ, không đáp ứng thuốc sau 15–20 phút.

Xử lý cơn hen phế quản nhanh chóng

Cách điều trị hen phế quản

Điều trị hen phế quản tập trung vào kiểm soát triệu chứng lâu dài, ngăn ngừa cơn hen và cải thiện chất lượng cuộc sống. Tùy vào mức độ bệnh, bác sĩ sẽ chỉ định phương pháp phù hợp nhằm hạn chế biến chứng nguy hiểm.

Điều trị bằng thuốc cắt cơn

Thuốc cắt cơn được sử dụng khi người bệnh xuất hiện triệu chứng hen cấp như khó thở, thở khò khè hoặc tức ngực. Nhóm thuốc này có tác dụng nhanh, giúp giãn phế quản và cải thiện luồng khí chỉ trong vài phút. Đây là bước điều trị vô cùng quan trọng mà người bệnh hen luôn cần mang theo bên mình. Tuy nhiên, các loại thuốc này cần sử dụng theo chỉ định của bác sĩ, không lạm dụng thuốc cắt cơn thường xuyên.

Các loại thuốc thường dùng:

• Thuốc giãn phế quản tác dụng nhanh (SABA) giúp mở rộng đường thở nhanh chóng, hiệu quả sau vài phút sử dụng
• Thuốc dạng xịt dễ sử dụng, tác dụng trực tiếp lên phế quản, thuốc ít tác dụng phụ toàn thân

Sử dụng thuốc cắt cơn

Điều trị kiểm soát lâu dài

Đây là phương pháp quan trọng giúp kiểm soát viêm mạn tính trong đường thở và ngăn ngừa cơn hen tái phát. Người bệnh cần sử dụng thuốc đều đặn theo chỉ định, ngay cả khi không có triệu chứng. Các loại thuốc phổ biến được dùng:

• Corticosteroid dạng hít giúp giảm viêm, giảm nhạy cảm đường thở
• Thuốc giãn phế quản tác dụng kéo dài (LABA) giúp duy trì đường thở thông thoáng và thường dùng kết hợp với corticosteroid
• Thuốc kháng leukotriene giảm phản ứng dị ứng và viêm

Điều trị hỗ trợ và thay đổi lối sống

Bên cạnh thuốc, việc thay đổi lối sống và kiểm soát yếu tố kích phát đóng vai trò rất quan trọng trong việc kiểm soát hen phế quản. Điều này giúp giảm tần suất lên cơn và nâng cao hiệu quả điều trị.

• Tránh tiếp xúc dị nguyên như bụi, phấn hoa, lông thú, khói thuốc và ô nhiễm
• Giữ môi trường sống sạch sẽ, thông thoáng, hạn chế nấm mốc, bụi bẩn
• Tập thể dục nhẹ nhàng, phù hợp giúp tăng cường chức năng phổi
• Kiểm soát stress và giữ tinh thần ổn định
• Tiêm phòng cúm, phế cầu theo khuyến cáo
• Theo dõi triệu chứng thường xuyên

Dọn dẹp nhà cửa sạch sẽ, loại bỏ bụi bẩn, lông thú

Hướng dẫn cách phòng ngừa hen phế quản

Hen phế quản là bệnh mạn tính nhưng hoàn toàn có thể kiểm soát tốt nếu người bệnh chủ động phòng ngừa và hạn chế các yếu tố kích phát. Xây dựng lối sống lành mạnh và bảo vệ đường hô hấp sẽ giúp giảm tần suất lên cơn hen cũng như nguy cơ biến chứng.

• Tránh tiếp xúc với dị nguyên, hạn chế tiếp xúc với bụi nhà, phấn hoa, lông thú, giữ nhà cửa sạch sẽ, giảm nấm mốc
• Không hút thuốc và tránh khói thuốc, hút thuốc thụ động cũng làm tăng nguy cơ lên cơn hen
• Đeo khẩu trang khi ra ngoài để bảo vệ đường hô hấp khỏi bụi mịn và ô nhiễm, đặc biệt quan trọng khi thời tiết xấu
• Giữ ấm cơ thể khi thời tiết lạnh, che chắn vùng cổ, mũi, họng, tránh thay đổi nhiệt độ đột ngột
• Tăng cường sức đề kháng. ăn uống đủ chất, bổ sung vitamin, ngủ đủ giấc, hạn chế căng thẳng
• Tập thể dục phù hợp. ưu tiên các môn nhẹ như đi bộ, yoga, tránh vận động quá sức trong môi trường lạnh
• Tiêm phòng đầy đủ vacxin cúm, phế cầu giúp giảm nguy cơ nhiễm trùng, hạn chế yếu tố kích phát hen
• Tuân thủ điều trị và tái khám định kỳ, dùng thuốc đúng hướng dẫn, theo dõi triệu chứng để xử lý kịp thời.

Phòng ngừa hen phế quản

Câu hỏi thường gặp về hen phế quản

Hen phế quản có chữa khỏi hoàn toàn không?

Hen phế quản là bệnh mạn tính nên không thể chữa khỏi hoàn toàn, nhưng có thể kiểm soát rất tốt nếu điều trị đúng cách. Người bệnh vẫn có thể sinh hoạt, làm việc bình thường nếu tuân thủ phác đồ và tránh yếu tố kích phát.

Hen phế quản có di truyền không?

Có. Nếu trong gia đình có người mắc hen hoặc bệnh dị ứng, nguy cơ mắc bệnh sẽ cao hơn. Tuy nhiên, yếu tố môi trường vẫn đóng vai trò quan trọng trong việc khởi phát bệnh.

Hen phế quản có lây không?

Không. Hen phế quản không phải bệnh truyền nhiễm nên không lây từ người này sang người khác. Tuy nhiên, các yếu tố như nhiễm virus hô hấp có thể làm khởi phát cơn hen.

Hen phế quản không lây nhiễm

Người bị hen có nên tập thể dục không?

Có, nhưng cần lựa chọn hình thức phù hợp. Tập thể dục giúp cải thiện chức năng phổi và tăng sức đề kháng.

• Đi bộ, yoga, bơi lội
• Tránh vận động mạnh trong môi trường lạnh
• Khởi động kỹ trước khi tập

Hen phế quản có nguy hiểm không?

Nếu không kiểm soát tốt, bệnh có thể dẫn đến biến chứng như Suy hô hấp hoặc cơn hen cấp nặng. Tuy nhiên, nếu điều trị đúng, người bệnh hoàn toàn có thể sống khỏe mạnh.

Khi nào cần đi khám bác sĩ?

Bạn nên đi khám nếu có các dấu hiệu:

• Lên cơn hen thường xuyên hoặc nặng dần
• Khó thở không giảm sau khi dùng thuốc
• Ho kéo dài, ảnh hưởng giấc ngủ

Hen phế quản là bệnh mạn tính cần được theo dõi và kiểm soát lâu dài để hạn chế các cơn khó thở và biến chứng nguy hiểm. Người bệnh cần nắm rõ những triệu chứng sớm, tuân thủ cách điều trị và phòng ngừa để cải thiện chất lượng cuộc sống và đảm bảo an toàn. Nếu bạn đang có những dấu hiệu nghi ngờ hoặc cần thăm khám, điều trị, hãy liên hệ với Phòng khám 125 Thái Thịnh - Thai Thinh Medic để được thăm khám và tư vấn chi tiết.