Bài viết được duyệt chuyên môn: Bác sĩ Đinh Mạnh Hùng - Trường khoa Siêu âm Phòng khám 125 Thái Thịnh - Thai Thinh Medic

APTD trong siêu âm thai thường được dùng để chỉ đường kính trước - sau của bụng hoặc thân thai trên một số hệ thống siêu âm. Máy có thể lấy số đo này cùng đường kính ngang bụng để hỗ trợ xác định chu vi bụng (AC). Tuy nhiên, cách viết tắt có thể khác nhau giữa phần mềm máy và cơ sở thực hiện; mẹ bầu nên đối chiếu phần chú giải trên phiếu hoặc hỏi trực tiếp bác sĩ siêu âm.

Chỉ riêng APTD sẽ không đủ để kết luận thai chậm tăng trưởng, thai to hay có bất thường. Muốn đọc đúng, bác sĩ phải đặt APTD cạnh tuổi thai, AC, cân nặng thai ước tính (EFW), các chỉ số sinh trắc khác và diễn biến qua nhiều lần khám.

Thấy phiếu ghi APTD cao hay thấp, mẹ bầu đừng vội so với một con số tìm trên mạng. Cùng một số đo có thể phù hợp ở tuần này nhưng lệch ở tuần khác. Chênh lệch nhỏ đôi khi chỉ đến từ tư thế thai, mặt cắt đo hoặc cách đặt thước.

APTD trong siêu âm thai là gì?

Chỉ số APTD trong siêu âm thai được dùng để chỉ đường kính trước - sau của bụng hoặc thân thai. Ký hiệu này không hoàn toàn cố định: mỗi hãng máy, phần mềm hoặc cơ sở có thể ghi khác nhau. Trong tài liệu sản khoa quốc tế, số đo tương ứng thường được gọi là anteroposterior abdominal diameter (APAD) hoặc AP diameter.

Vì vậy, để diễn giải ký hiệu trên phiếu khám thai, mẹ bầu hãy hỏi ý kiến bác sĩ để được giải thích chi tiết, tránh tự diễn giải.

Mặt cắt đo APTD

Đường kính trước–sau bụng được lấy trên mặt cắt ngang dùng để đo chu vi bụng. Theo ISUOG, mặt cắt AC đạt chuẩn khi bụng gần tròn, thấy được dạ dày và đoạn tĩnh mạch rốn tại xoang cửa; thận thường không nằm trong mặt cắt này. Thước đo chu vi được đặt sát bờ ngoài da bụng.

Trên mặt cắt đó, đường kính trước–sau chạy từ bờ ngoài phía sau, gần cột sống, đến bờ ngoài thành bụng trước. Đường kính ngang bụng cắt vuông góc với nó. Mặt cắt xiên hoặc bụng bị ép do tư thế thai đều có thể làm số đo lệch.

Thời điểm bắt đầu đo APTD

Không có mốc bắt buộc rằng phải sang tuần 20 mới đo được APTD. Các đường kính bụng có thể được ghi nhận khi hình ảnh và mặt cắt cho phép. Theo hướng dẫn ISUOG, BPD, HC, AC và FL có thể được đo từ tuần 14 trở đi; giá trị của từng chỉ số cần được diễn giải theo tuổi thai và mục tiêu của lần siêu âm. Mốc siêu âm hình thái 18–22 tuần cũng là lúc nhiều mẹ bầu thấy đầy đủ các chỉ số này trên phiếu.

Trong các lần siêu âm về sau, AC và EFW thường có giá trị thực hành rõ hơn APTD khi đánh giá kích thước và theo dõi tăng trưởng thai.

Phân biệt APTD với AC và TTD

APTD, TTD và AC cùng mô tả bụng thai nhưng không phải một đại lượng.

APTD và TTD là hai đường kính vuông góc của một hình gần giống elip. Một số phương pháp hoặc phần mềm có thể ước tính chu vi bụng theo công thức gần đúng: AC ≈ π × (APTD + TTD) / 2, tương đương AC ≈ 1,57 × (APTD + TTD).

Ví dụ, APTD 50 mm và TTD 55 mm cho AC ước tính khoảng 164,9 mm. Đây chỉ là phép tính minh họa, không phải cách để mẹ bầu tự kiểm chứng kết quả. Máy siêu âm hiện nay có thể đo AC bằng đường elip hoặc vẽ trực tiếp theo bờ ngoài da, và bác sĩ luôn kiểm tra mặt cắt trước khi chấp nhận số đo.

APTD trong siêu âm thai là đường kính trước - sau bụng của thai nhi

Ý nghĩa của chỉ số APTD trong siêu âm thai

APTD cho biết kích thước bụng thai theo trục trước–sau. Ghép với đường kính ngang, nó giúp mô tả hình dạng bụng và có thể hỗ trợ xác định AC. Giá trị lâm sàng nằm ở bức tranh sinh trắc tổng thể, không nằm ở một con số APTD đứng riêng.

Hỗ trợ xác định chu vi bụng thai nhi

AC phản ánh phần mềm và các tạng trong bụng, trong đó gan chiếm tỷ trọng đáng kể. Nhờ nhạy với dinh dưỡng và tăng trưởng, AC là chỉ số thường dùng để theo dõi thai nhỏ hoặc thai lớn so với tuổi thai.

Có khi APTD tăng nhưng TTD lại giảm; chu vi bụng vì thế vẫn có thể phù hợp. Đó là lý do không thể nhìn riêng APTD để kết luận thai đang tăng trưởng tốt hay chậm.

Góp phần đánh giá cân nặng thai ước tính

EFW thường do máy tính theo các công thức như Hadlock, dựa trên HC, AC và FL; một số công thức thêm BPD. Khi AC đã được đo trực tiếp, APTD không phải thành phần bắt buộc trong những công thức EFW được dùng rộng rãi.

ISUOG xác định BPD, HC, AC và FL là các thông số sinh trắc được đo phổ biến. Các thông số này phối hợp để đánh giá kích thước và ước tính cân nặng thai, thay vì dựa vào một đường kính bụng đơn lẻ. (Xem: Hướng dẫn ISUOG về sinh trắc và tăng trưởng thai)

Theo dõi hình thái tăng trưởng qua thời gian

Một lần đo chỉ nói lên kích thước tại thời điểm siêu âm. Khi nghi bất thường tăng trưởng, bác sĩ nhìn thêm tốc độ thay đổi của AC và EFW qua các lần khám, thứ hạng bách phân vị, lượng nước ối và tuần hoàn giữ nhau thai và thai.

Hai lần siêu âm tăng trưởng cũng cần cách nhau đủ xa để phân biệt thay đổi thật với sai số đo. Lịch cụ thể tùy tuổi thai và mức nguy cơ. Mẹ bầu không nên tự đặt lịch dày hơn hay trì hoãn lịch bác sĩ đã hẹn.

Các chỉ số siêu âm thai quan trọng mẹ không thể bỏ qua

Theo dõi hình thái tăng trưởng qua thời gian

Một lần đo chỉ nói lên kích thước tại thời điểm siêu âm. Khi nghi ngờ bất thường tăng trưởng, bác sĩ xem thêm tốc độ thay đổi của AC và EFW qua các lần khám, bách phân vị, lượng nước ối và tuần hoàn nhau–thai.

Hai lần siêu âm tăng trưởng cần cách nhau một khoảng phù hợp để phân biệt thay đổi thật với sai số đo. Lịch cụ thể tùy tuổi thai và mức nguy cơ; mẹ bầu không nên tự đặt lịch dày hơn hoặc trì hoãn lịch bác sĩ đã hẹn.

APTD bao nhiêu là bình thường theo tuần thai?

Không có một ngưỡng APTD dùng chung cho mọi tuần thai. APTD cũng không phải thông số có biểu đồ tham chiếu độc lập được sử dụng phổ biến trong các hướng dẫn lớn như AC, HC, FL hoặc EFW. Một bảng “APTD chuẩn từ tuần 20 đến tuần 40” không ghi nguồn, quần thể tham chiếu, kỹ thuật đo và bách phân vị có thể khiến mẹ bầu hiểu sai.

Biểu đồ tăng trưởng thai của WHO được xây dựng từ dữ liệu theo dõi dọc của 1.387 thai phụ nguy cơ thấp tại 10 quốc gia, với các biểu đồ cho HC, AC, FL và EFW. Nghiên cứu cũng cho thấy tăng trưởng thai có khác biệt tự nhiên giữa các quần thể. (Xem: Nghiên cứu biểu đồ tăng trưởng thai của WHO)

Cách bác sĩ xác định ngưỡng bình thường

Thay vì so APTD với một con số cố định, bác sĩ thường:

• Xác nhận tuổi thai dự kiến, ưu tiên mốc từ siêu âm sớm đáng tin cậy.
• Kiểm tra mặt cắt và kỹ thuật đo bụng có đúng chuẩn không.
• Đọc AC và EFW theo bách phân vị trên biểu đồ tăng trưởng mà cơ sở đang sử dụng.
• So sánh với HC, BPD và FL để xem các phần cơ thể phát triển có cân đối không.
•  Đối chiếu kết quả cũ để đánh giá tốc độ tăng trưởng.
• Đánh giá nước ối, bánh nhau và Doppler khi có chỉ định.

“Bách phân vị thứ 10” không có nghĩa thai chỉ đạt 10% mức bình thường. Điều này nghĩa là số đo của thai lớn hơn khoảng 10% và nhỏ hơn khoảng 90% số thai cùng tuổi trong quần thể tham chiếu. Chỉ số dưới bách phân vị 10 cần được bác sĩ đánh giá thêm, chứ chưa mặc nhiên là thai bệnh lý.

APTD thấp hơn bình thường có nguy hiểm không?

Một mình APTD thấp chưa đủ để kết luận thai chậm tăng trưởng. Số đo có thể nhỏ do tuổi thai chưa được xác định chính xác, mặt cắt lệch, tư thế thai, thể trạng gia đình hoặc sai số giữa các lần đo. Những thông tin đáng quan tâm hơn là AC, EFW và diễn biến tăng trưởng.

Thời điểm bác sĩ sẽ kết luận thai nhỏ hoặc thai chậm phát triển:

Thai nhỏ so với tuổi thai (SGA) và thai chậm tăng trưởng (FGR) không đồng nghĩa. Có thai nhỏ do thể tạng nhưng vẫn khỏe; còn FGR là tình trạng thai không đạt được tiềm năng tăng trưởng và thường đi kèm nguy cơ bất lợi cao hơn.

Hướng dẫn ISUOG về SGA và FGR không đặt chẩn đoán dựa trên APTD. Bác sĩ phối hợp EFW, AC, tốc độ tăng trưởng và các chỉ số Doppler. EFW hoặc AC dưới bách phân vị 10 là dấu hiệu quan trọng để phân tầng, nhưng tiêu chuẩn cụ thể còn tùy FGR khởi phát sớm hay muộn và kết quả Doppler.

Tùy tình huống, bác sĩ có thể:

• Đo lại sinh trắc sau một khoảng thời gian phù hợp.
•  Làm Doppler động mạch rốn và các mạch khác.
• Đánh giá nước ối, cử động và sức khỏe thai.
•  Rà soát huyết áp, bệnh lý của mẹ và nguy cơ tiền sản giật.
• Chuyển theo dõi chuyên khoa y học bào thai nếu thai rất nhỏ, xuất hiện sớm hoặc kèm bất thường khác.

Mẹ bầu không nên tự tăng khẩu phần, uống thêm sữa hoặc thực phẩm bổ sung để “kéo APTD lên”. Nếu nguyên nhân liên quan đến chức năng bánh nhau, ăn nhiều hơn không thay thế được việc theo dõi sản khoa.

Chỉ riêng APTD thấp chưa đủ để kết luận thai chậm phát triển

APTD cao có phải thai to không?

APTD cao không đồng nghĩa thai to và không được dùng để chẩn đoán đái tháo đường thai kỳ. Bụng thai đo lớn có thể liên quan đến thể tạng, tuổi thai chưa chính xác, sai số kỹ thuật hoặc tăng trưởng quá mức. Bác sĩ cần xem AC và EFW có ở bách phân vị cao không, đồng thời đối chiếu tiền sử và kết quả đường huyết của mẹ.

Đái tháo đường trong thai kỳ có thể làm tăng nguy cơ thai lớn so với tuổi thai, nhất là khi đường huyết chưa được kiểm soát tốt. Tuy nhiên, chẩn đoán dựa trên xét nghiệm đường huyết theo quy trình chuyên môn, không dựa trên APTD hoặc hình ảnh siêu âm.

Khi AC hoặc EFW tăng nhanh hay ở bách phân vị cao, bác sĩ có thể:

• Kiểm tra mẹ đã được sàng lọc đái tháo đường thai kỳ đúng thời điểm chưa.
•  Xem lại chế độ ăn, vận động và nhật ký đường huyết nếu mẹ đã mắc bệnh.
• Hẹn siêu âm tăng trưởng theo mức nguy cơ.
• Tư vấn thời điểm và cách sinh dựa trên toàn cảnh của mẹ và thai.

EFW là giá trị ước tính và luôn có sai số. Vì vậy, một con số EFW cao không tự động dẫn tới một phương thức sinh cố định.

Cách đọc phiếu siêu âm có APTD

Cầm kết quả trên tay, mẹ bầu có thể đọc theo trình tự sau để hiểu bối cảnh của APTD mà không tự chẩn đoán.

• Bước 1: Kiểm tra tuổi thai và ngày dự sinh: Mọi chỉ số sinh trắc đều phải được đối chiếu theo tuổi thai. Ngày dự sinh đã chốt từ siêu âm quý I thường không đổi chỉ vì số đo về sau lớn hay nhỏ hơn trung bình. Nếu tuổi thai nền sai, mọi so sánh bách phân vị cũng sai theo.
• Bước 2: Xem APTD đi cùng TTD hay AC: Nếu có cả APTD và TTD, máy có thể dùng chúng để hỗ trợ tính AC. Khi đã có AC, đây mới là chỉ số bác sĩ ưu tiên đối chiếu biểu đồ tăng trưởng. Không nên lấy APTD chia AC rồi áp một “tỷ lệ chuẩn” tùy tiện; các hướng dẫn lớn không dùng tỷ lệ APTD/AC làm tiêu chí thường quy để chẩn đoán FGR hay thai to.
• Bước 3: Đọc các chỉ số sinh trắc còn lại: BPD: đường kính lưỡng đỉnh; HC: chu vi đầu; AC: chu vi bụng; FL: chiều dài xương đùi; EFW: cân nặng thai ước tính; GA: tuổi thai. Mỗi chỉ số có thể quy đổi ra “tuổi thai tương đương”, nhưng bác sĩ không cộng dồn hoặc lấy trung bình các tuổi này một cách máy móc. Mục tiêu là đánh giá kích thước, sự cân đối và xu hướng phát triển.
• Bước 4: Tìm bách phân vị và đọc kết luận chuyên môn: Con số mm hay gram chỉ có nghĩa khi gắn với tuổi thai và biểu đồ tham chiếu. Phần kết luận của bác sĩ -  thai phát triển phù hợp, nhỏ hay lớn so với tuổi thai, cần theo dõi gì - quan trọng hơn một dòng số đo riêng lẻ.

Kết quả trên phiếu siêu âm cần được giải thích bởi bác sĩ chuyên môn

Ví dụ:

Phiếu siêu âm tuần 30 ghi APTD và TTD, kèm AC ở bách phân vị 45, EFW ở bách phân vị 50, nước ối và Doppler bình thường. Trong trường hợp này, việc tách riêng APTD để so với một bảng trên mạng là không cần thiết; bức tranh chung cho thấy thai ở vùng trung bình của biểu đồ mà cơ sở sử dụng.

Ngược lại, nếu APTD nhỏ, AC dưới bách phân vị 10, EFW tụt bách phân vị qua các lần khám hoặc Doppler bất thường, bác sĩ sẽ cân nhắc nguy cơ FGR và lập kế hoạch theo dõi. Ví dụ này chỉ giúp hình dung cách phối hợp chỉ số, không thay thế kết luận cho một thai kỳ cụ thể.

Mẹ bầu nên làm gì khi APTD cao hoặc thấp?

•  Hỏi lại bác sĩ về ký hiệu trên đúng phiếu. Hãy hỏi APTD tại cơ sở này là đường kính nào, có phù hợp tuổi thai không và bác sĩ có thấy bất thường ở AC hay EFW không.
• Mang theo các phiếu siêu âm cũ. Một chuỗi số đo có giá trị hơn một lần đo riêng lẻ. Kết quả cũ giúp bác sĩ xem thai đang giữ, tăng hay tụt bách phân vị và hạn chế kết luận sai do biến thiên kỹ thuật.
• Tái khám đúng lịch. Nếu chỉ số thấp hoặc cao nhưng các đánh giá khác vẫn ổn, bác sĩ có thể chỉ định theo dõi thay vì can thiệp ngay. Không có một lịch tái khám chung cho mọi mẹ bầu.
• Không đổi chế độ ăn theo kiểu cực đoan. Không nên cắt sạch tinh bột vì sợ thai to hoặc ăn gấp đôi vì lo thai nhỏ. Hãy ăn đa dạng, đủ năng lượng và chất đạm theo tư vấn, dùng thuốc đúng đơn và kiểm soát đường huyết nếu mắc đái tháo đường thai kỳ.
• Theo dõi cử động thai. Khi đã cảm nhận thai máy đều, hãy nắm kiểu cử động thường ngày của bé. Nếu thai máy giảm rõ so với mọi khi, liên hệ cơ sở sản khoa ngay để được đánh giá.

Trao đổi cùng bác sĩ trong các lần khám thai định kỳ

Câu hỏi thường gặp về APTD trong siêu âm thai

APTD trong siêu âm thai là gì?

APTD thường chỉ đường kính trước–sau bụng hoặc thân thai trên mặt cắt ngang ở một số hệ thống. Trong tài liệu quốc tế, số đo tương ứng thường gọi là APAD hoặc AP diameter. Cách viết có thể thay đổi tùy máy và cơ sở.

APTD đo ở đâu trên thai nhi?

Trên mặt cắt ngang bụng chuẩn, theo trục từ thành bụng trước ra bờ ngoài phía sau gần cột sống. Mặt cắt phải đúng kỹ thuật thì số đo mới có giá trị.

APTD bao nhiêu là bình thường?

Không có một con số chung cho mọi tuổi thai. Bác sĩ ưu tiên đánh giá AC và EFW theo tuổi thai, bách phân vị và xu hướng tăng trưởng.

APTD thấp có nguy hiểm không?

Không thể kết luận từ APTD thấp đơn độc. Nếu AC hoặc EFW thấp, tốc độ tăng trưởng giảm, nước ối ít hoặc Doppler bất thường, bác sĩ sẽ đánh giá thêm nguy cơ FGR.

APTD cao có phải thai to không?

Không nhất thiết. Thai to được đánh giá chủ yếu qua AC, EFW theo bách phân vị và bối cảnh của mẹ. APTD cao đơn lẻ cũng có thể liên quan đến hình dạng bụng, tư thế thai hoặc sai số đo.

APTD có chẩn đoán đái tháo đường thai kỳ không?

Không. Đái tháo đường thai kỳ được chẩn đoán bằng xét nghiệm đường huyết theo hướng dẫn chuyên môn. Siêu âm chỉ hỗ trợ theo dõi tăng trưởng thai và các ảnh hưởng có thể liên quan.

APTD và AC khác nhau thế nào?

APTD là một đường kính; AC là chu vi toàn bộ bụng. Trong đánh giá tăng trưởng, AC được sử dụng rộng rãi hơn.

APTD có dùng để tính cân nặng thai không?

Một số hệ thống hoặc công thức có thể dùng các đường kính bụng. Tuy nhiên, nhiều công thức EFW phổ biến dùng AC cùng HC/BPD và FL. Phiếu siêu âm thường cho EFW tự động sau khi bác sĩ nhập các số đo chuẩn.

APTD trong siêu âm thai mô tả đường kính trước - sau của bụng hoặc thân thai trên một số hệ thống siêu âm. Chỉ số này không nên được đọc riêng mà cần đối chiếu với tuổi thai, AC, EFW, các chỉ số sinh trắc khác và diễn biến tăng trưởng. Nếu kết quả khiến mẹ lo lắng, hãy mang theo các phiếu siêu âm trước đó để bác sĩ đánh giá toàn bộ quá trình phát triển của thai.

Tại Phòng khám 125 Thái Thịnh - Thai Thinh Medic, mẹ bầu được thăm khám và siêu âm thai theo từng giai đoạn, được giải thích các chỉ số sinh trắc cùng kế hoạch theo dõi phù hợp với tình trạng thai kỳ. Mẹ có thể đặt lịch tư vấn khi kết quả siêu âm ghi nhận chỉ số chưa phù hợp tuổi thai hoặc cần đối chiếu diễn biến qua nhiều lần khám.

Lưu ý: Thông tin trong bài mang tính tham khảo, không thay thế thăm khám, chẩn đoán hoặc chỉ định của bác sĩ.

Tài liệu tham khảo:

1.    International Society of Ultrasound in Obstetrics and Gynecology (ISUOG). Practice Guidelines: ultrasound assessment of fetal biometry and growth. Ultrasound in Obstetrics & Gynecology. 2019.

2.    Salomon LJ, Alfirevic Z, Berghella V, et al. ISUOG Practice Guidelines (updated): performance of the routine mid-trimester fetal ultrasound scan. Ultrasound in Obstetrics & Gynecology. 2022.

3.    Lees CC, Stampalija T, Baschat A, et al. ISUOG Practice Guidelines: diagnosis and management of small-for-gestational-age fetus and fetal growth restriction. Ultrasound in Obstetrics & Gynecology. 2020.

4.    Kiserud T, Piaggio G, Carroli G, et al. The World Health Organization Fetal Growth Charts: A Multinational Longitudinal Study of Ultrasound Biometric Measurements and Estimated Fetal Weight. PLoS Medicine. 2017;14(1).