Bong gân cổ chân xảy ra khi các dây chằng quanh khớp cổ chân bị kéo giãn hoặc tổn thương, thường sau một động tác xoay, lật hoặc tiếp đất không thuận lợi. Bong gân gây đau, sưng, bầm tím, hạn chế cử động hoặc khó chịu lực lên chân. Tuy nhiên, những biểu hiện này cũng có thể gặp ở gãy xương và các chấn thương khác, vì vậy không nên chỉ dựa vào những biểu hiện này để chẩn đoán tình trạng gặp phải.
Để tìm hiểu chi tiết những dấu hiệu nhận biết bong gân cổ chân, cách xử lý và phục hồi sau điều trị, hãy cùng theo dõi ngay trong bài viết dưới đây.
Bài viết được tham vấn y khoa bởi bác sĩ CKII Nguyễn Tiến Văn - Chuyên khoa Ngoại đến từ Phòng khám 125 Thái Thịnh - Thai Thinh Medic.
Bong gân cổ chân thường gây đau, sưng, bầm tím, hạn chế vận động và có thể khiến người bệnh khó chịu lực. Giai đoạn đầu nên bảo vệ cổ chân, kiểm soát triệu chứng, sau đó tăng dần vận động và chịu lực phù hợp thay vì xem RICE là toàn bộ phương pháp điều trị. Nếu cổ chân biến dạng, đau dữ dội, mất cảm giác, không thể chịu lực/đi lại hoặc nghi ngờ gãy xương hay tổn thương nghiêm trọng, cần được đánh giá y tế.
Bong gân cổ chân là gì?
Bong gân cổ chân là chấn thương của một hoặc nhiều dây chằng góp phần giữ ổn định khớp cổ chân. Cơ chế thường gặp là bàn chân bị lật hoặc xoay quá phạm vi chịu đựng của dây chằng. Bong gân phía ngoài là dạng thường được đề cập trong các hướng dẫn lâm sàng về chấn thương dây chằng cổ chân.
Một cách phân loại thường dùng mô tả bong gân theo ba mức độ:
- Grade I (độ I): Dây chằng bị kéo giãn hoặc tổn thương nhẹ; chức năng và độ vững của khớp thường ít bị ảnh hưởng hơn so với các mức độ cao.
- Grade II (độ II): Tổn thương dây chằng nhiều hơn, có thể là rách một phần, kèm đau, sưng và hạn chế chức năng rõ hơn.
- Grade III (độ III): Tổn thương nặng với đứt hoàn toàn dây chằng, có thể gây mất vững khớp đáng kể và cần đánh giá kỹ mức độ tổn thương cũng như các chấn thương đi kèm.
Phân độ trên chỉ nhằm giải thích mức độ tổn thương và không phải công cụ để tự chẩn đoán tại nhà. Không nên dùng một triệu chứng đơn lẻ như mức đau, độ sưng hay khả năng đi lại để tự xác định chính xác bong gân độ I, II hay III. Khám lâm sàng còn cần xem xét cơ chế chấn thương, vị trí đau, khả năng chịu lực, tầm vận động, độ vững và khả năng có tổn thương khác.
Bong gân cổ chân do chấn thương 1 hoặc nhiều dây chằng
Dấu hiệu bong gân cổ chân thường gặp
Biểu hiện sau bong gân khác nhau tùy cấu trúc bị tổn thương và mức độ chấn thương. Đau, sưng, bầm tím, hạn chế vận động và khó chịu lực là những dấu hiệu thường gặp, nhưng không dấu hiệu nào trong số này có thể tự xác nhận chẩn đoán hoặc loại trừ gãy xương.
Đau, sưng và bầm tím quanh cổ chân
Đau có thể xuất hiện ngay hoặc tăng dần sau chấn thương. Người bệnh có thể đau khi chạm vào vùng tổn thương, khi cử động cổ chân, khi đứng hoặc bước đi bằng chân bị thương. Chạy, nhảy hoặc đổi hướng cũng thường khó thực hiện hơn khi chức năng cổ chân chưa hồi phục.
Sưng do tổn thương dây chằng và phản ứng của mô quanh khớp. Sưng có thể khu trú gần vùng bị tổn thương hoặc lan sang mô mềm lân cận, gây cảm giác căng tức và khiến giày hoặc tất trở nên chật.
Biểu hiện bầm tím xuất hiện sau một khoảng thời gian thay vì ngay lúc chấn thương. Vùng da có thể đổi màu quanh mắt cá hoặc lan xuống bàn chân. Tuy nhiên, bầm nhiều không tự chứng minh dây chằng đã đứt hoàn toàn; ngược lại, ít bầm cũng không đủ để kết luận tổn thương nhẹ.
Sưng đỏ và bầm tím
Hạn chế vận động và khó chịu lực
Sau bong gân, đau và sưng có thể khiến cổ chân không cử động được như bình thường. Người bệnh có thể khó gập hoặc xoay cổ chân, cảm thấy cứng khớp, bước ngắn, đi khập khiễng hoặc tránh dồn trọng lượng lên bên đau.
Khả năng đứng và đi bằng chân bị thương là thông tin quan trọng khi đánh giá chấn thương cổ chân. Tùy trường hợp, người bị bong gân có thể vẫn đi được, đi khập khiễng hoặc hoàn toàn không thể chịu lực.
Khả năng chịu lực chỉ là một phần của đánh giá lâm sàng và không đủ để tự loại trừ gãy xương.
Cảm giác cổ chân yếu hoặc không vững
Một số người cảm thấy cổ chân không chắc chắn, đặc biệt khi đi trên bề mặt không bằng phẳng hoặc đổi hướng. Các biểu hiện có thể gồm cảm giác cổ chân “lỏng”, dễ mất thăng bằng, cảm giác sắp lật cổ chân hoặc bong gân lặp lại.
Sau giai đoạn cấp, tình trạng mất ổn định kéo dài hoặc bong gân tái diễn cần được chú ý vì có thể liên quan đến suy giảm chức năng còn tồn tại.
Khi nào bong gân cổ chân cần đi khám?
Cần được đánh giá y tế nếu sau chấn thương cổ chân xuất hiện biến dạng rõ, đau dữ dội, mất cảm giác, không thể chịu lực hoặc đi lại, hoặc có dấu hiệu khiến bạn nghi ngờ gãy xương, trật khớp hay tổn thương nghiêm trọng.
Không nên tự kết luận là bong gân đơn thuần khi chưa loại trừ các chấn thương khác.
Ottawa Ankle Rules xem xét khả năng chịu lực/đi lại cùng với vị trí đau xương và các tiêu chí khác để hỗ trợ bác sĩ quyết định khi nào cần chụp X-quang.
Cách xử lý bong gân cổ chân
Xử lý bong gân cổ chân không nên được hiểu đơn giản là “RICE rồi chờ khỏi”. Hướng dẫn lâm sàng nhấn mạnh chiến lược bảo vệ phù hợp, hỗ trợ bên ngoài khi cần, chịu lực tăng dần và chương trình phục hồi có cấu trúc. Chườm lạnh có thể là một phần của kiểm soát triệu chứng nhưng không thay thế phục hồi chức năng.
Quá trình xử lý có thể gồm:
- Bảo vệ cổ chân: Tránh các hoạt động làm đau tăng rõ hoặc có nguy cơ khiến cổ chân lật lại. Tùy mức độ tổn thương, có thể sử dụng hỗ trợ bên ngoài như băng hoặc nẹp.
- Kiểm soát triệu chứng: Chườm lạnh ngắt quãng có thể được cân nhắc để hỗ trợ kiểm soát triệu chứng. Không nên hiểu chườm lạnh là biện pháp làm dây chằng “lành nhanh hơn”.
- Chịu lực tăng dần: Khi tình trạng cho phép, khả năng chịu trọng lượng lên chân bị thương có thể được tăng dần, với hỗ trợ phù hợp nếu cần. Không nên cố đi bằng mọi giá khi đau nhiều hoặc chưa thể chịu lực.
- Khôi phục vận động: Phục hồi có thể bao gồm vận động chủ động trong phạm vi phù hợp và các bài tập nhằm lấy lại tầm vận động. Không nên cố ép khớp qua đau mạnh.
- Tăng sức mạnh và kiểm soát cổ chân: Khi khả năng chịu lực cải thiện, chương trình tập có thể tiến triển sang sức mạnh, thăng bằng, kiểm soát tư thế và thần kinh-cơ.
- Theo dõi diễn tiến: Đau, sưng, tầm vận động, khả năng chịu lực, dáng đi, thăng bằng và chức năng nên cải thiện theo thời gian. Nếu triệu chứng không cải thiện như kỳ vọng hoặc trở nên nặng hơn, cần được đánh giá lại.
Ở một số trường hợp bong gân nặng, bất động trong thời gian ngắn có thể được cân nhắc theo đánh giá của nhân viên y tế. Điều này không có nghĩa mọi trường hợp bong gân đều cần bất động.
Xử trí bong gân cổ chân bằng cách cố định vị trí
Làm thế nào để phục hồi sau bong gân cổ chân?
Mục tiêu phục hồi là giúp cổ chân lấy lại chức năng một cách có kế hoạch, tránh trì hoãn hoạt động không cần thiết và tăng dần yêu cầu vận động phù hợp với tình trạng của từng người.
Không có một bài tập, cách chườm hay mẹo tại nhà nào bảo đảm rút ngắn thời gian lành của dây chằng cho mọi trường hợp.
Chương trình phục hồi có cấu trúc có thể bao gồm vận động chủ động được bảo vệ, kéo giãn, tập sức mạnh, thần kinh - cơ, kiểm soát tư thế và thăng bằng. Nghiên cứu cũng cho thấy phục hồi dựa trên tập luyện có thể làm giảm nguy cơ bong gân tái phát so với chăm sóc thông thường, dù chưa xác định được một chương trình tập tối ưu áp dụng cho tất cả mọi người.
Khôi phục tầm vận động
Đau, sưng và giảm vận động sau chấn thương có thể khiến cổ chân cứng. Vì vậy, lấy lại tầm vận động phù hợp là một phần của phục hồi.
Một số nguyên tắc gồm:
- Bắt đầu vận động trong phạm vi phù hợp.
- Theo dõi phản ứng đau và sưng sau vận động.
- Không cố đẩy cổ chân vào động tác gây đau mạnh chỉ để tăng biên độ nhanh.
- Tăng phạm vi và yêu cầu vận động dần khi triệu chứng cải thiện.
- Đánh giá lại nếu cứng khớp hoặc hạn chế chức năng kéo dài.
Tập phục hồi vận động
Tăng sức mạnh và khả năng chịu lực
Khi cổ chân chịu được hoạt động tốt hơn, mục tiêu không chỉ là giảm đau mà còn cần lấy lại khả năng tạo lực và chịu tải cần thiết cho sinh hoạt, công việc hoặc thể thao.
Quá trình có thể bao gồm tăng chịu lực từng bước, khôi phục dáng đi, tăng sức mạnh và tăng dần độ khó của bài tập. Mức độ phục hồi cần gắn với nhu cầu thực tế của từng người.
Tập thăng bằng và kiểm soát thần kinh - cơ
Bong gân có thể ảnh hưởng đến khả năng cảm nhận vị trí khớp, giữ thăng bằng và phản ứng khi cơ thể đổi hướng. Vì vậy, tập thăng bằng và kiểm soát thần kinh-cơ là một thành phần quan trọng của phục hồi.
Chương trình có thể tiến triển từ kiểm soát tư thế và các nhiệm vụ thăng bằng đơn giản đến thăng bằng động, thay đổi trọng tâm, đổi hướng và các hoạt động gần với yêu cầu của công việc hoặc môn thể thao.
Trở lại vận động và thể thao
Hết đau khi ngồi nghỉ không đồng nghĩa cổ chân đã sẵn sàng chạy, nhảy hoặc thi đấu.
Khung PAASS đề xuất năm nhóm yếu tố nên được xem xét khi cân nhắc trở lại thể thao sau bong gân cổ chân ngoài cấp tính:
- Pain: Đau trong hoạt động thể thao và trong khoảng thời gian gần đó.
- Ankle impairments: Tầm vận động, sức mạnh, sức bền và công suất cơ.
- Athlete perception: Cảm giác ổn định, tự tin và sẵn sàng trở lại thể thao.
- Sensorimotor control: Cảm nhận bản thể và kiểm soát thăng bằng động.
- Sport/functional performance: Khả năng nhảy, đổi hướng, thực hiện bài tập đặc thù và hoàn thành một buổi tập đầy đủ.
Trở lại vận động thể thao
Câu hỏi thường gặp về bong gân cổ chân
Bong gân cổ chân bao lâu thì khỏi?
Không có một mốc thời gian chính xác áp dụng cho mọi trường hợp. Diễn tiến phụ thuộc mức độ tổn thương, khả năng chịu lực, tầm vận động, tiền sử bong gân, yêu cầu hoạt động và nhiều yếu tố cá nhân.
Triệu chứng có thể cải thiện đáng kể trong những tuần đầu, nhưng ở một số người, quá trình phục hồi hoàn toàn không triệu chứng và không hạn chế có thể kéo dài hơn. Vì vậy, nên đánh giá tiến triển chức năng thay vì chỉ đếm số ngày sau chấn thương.
Bong gân cổ chân có nên đi lại không?
Trong nhiều trường hợp bong gân cổ chân ngoài cấp tính, chịu lực có thể được tăng dần trên chân bị thương với phương tiện hỗ trợ phù hợp khi cần, thay vì bất động kéo dài một cách thường quy.
Tuy nhiên, không nên cố đi nếu đau dữ dội hoặc hoàn toàn không thể chịu lực. Mức vận động cần được điều chỉnh theo mức độ chấn thương, triệu chứng và đánh giá lâm sàng.
Vẫn đi được có thể bị gãy xương không?
Có. Vẫn đi được không tự loại trừ gãy xương. Ottawa Ankle Rules đánh giá khả năng chịu lực/đi lại kết hợp với vị trí đau xương và các tiêu chí khác. Vì vậy, khả năng vẫn đi được không nên được sử dụng như một cách tự chẩn đoán tại nhà.
Bong gân có cần chụp X-quang không?
Không phải mọi trường hợp nghi bong gân đều cần chụp X-quang. Ở những người phù hợp để áp dụng Ottawa Ankle Rules, kết quả đánh giá có thể hỗ trợ bác sĩ xác định khi nào X-quang là cần thiết. Khi có các tiêu chí gợi ý nguy cơ gãy xương, X-quang thường là phương tiện chẩn đoán hình ảnh ban đầu thích hợp.
Quyết định cuối cùng cần dựa trên bối cảnh và đánh giá lâm sàng.
Có nên chườm đá khi bong gân cổ chân?
Chườm lạnh ngắt quãng có thể được sử dụng để hỗ trợ kiểm soát triệu chứng và chức năng, đặc biệt khi kết hợp với chương trình vận động phù hợp.
Tuy nhiên, nghỉ, chườm lạnh, băng ép và kê cao không đại diện cho toàn bộ quá trình điều trị và phục hồi. Cũng không có cơ sở để khẳng định chườm đá làm dây chằng lành nhanh hơn.
Chườm lạnh ngắt quãng khi bị bong gân cổ chân
Hết đau có thể chơi thể thao lại chưa?
Chưa chắc. Hết hoặc giảm đau chỉ là một phần của quyết định trở lại thể thao. Cần xem xét thêm tầm vận động, sức mạnh, sức bền và công suất cơ, cảm giác ổn định và tự tin, khả năng kiểm soát thăng bằng động cũng như khả năng chạy, nhảy, đổi hướng và hoàn thành hoạt động đặc thù của môn thể thao. Vì vậy, quyết định trở lại thi đấu không nên chỉ dựa vào tiêu chí “không còn đau”.
Bong gân cổ chân thường biểu hiện bằng đau, sưng, bầm tím, hạn chế vận động, khó chịu lực hoặc cảm giác mất vững. Do các triệu chứng này có thể chồng lấp với gãy xương và những tổn thương khác, khả năng đi lại không đủ để tự xác định mức độ chấn thương.
Nếu cổ chân đau nhiều, khó chịu lực, triệu chứng kéo dài hoặc bạn không chắc đó chỉ là bong gân, có thể đến Phòng khám 125 Thái Thịnh - Thai Thinh Medic để được thăm khám và trao đổi hướng xử trí phù hợp. Trường hợp có biến dạng, đau dữ dội, mất cảm giác, không thể chịu lực/đi lại hoặc nghi ngờ tổn thương nghiêm trọng cần được đánh giá y tế kịp thời.
Nội dung bài viết nhằm cung cấp thông tin sức khỏe tham khảo, không thay thế chẩn đoán, thăm khám hoặc chỉ định điều trị của nhân viên y tế.
Tài liệu tham khảo:
- Martin RL, Davenport TE, Fraser JJ, et al. Ankle Stability and Movement Coordination Impairments: Lateral Ankle Ligament Sprains Revision 2021. Journal of Orthopaedic & Sports Physical Therapy. 2021;51(4)–CPG80. doi:10.2519/jospt.2021.0302.
- American College of Radiology. ACR Appropriateness Criteria®: Acute Trauma to the Ankle.
- Wagemans J, Bleakley C, Taeymans J, et al. Exercise-based rehabilitation reduces reinjury following acute lateral ankle sprain: A systematic review update with meta-analysis. PLOS ONE. 2022;17(2). doi:10.1371/journal.pone.0262023.
- Smith MD, Vicenzino B, Bahr R, et al. Return to sport decisions after an acute lateral ankle sprain injury: introducing the PAASS framework - an international multidisciplinary consensus. British Journal of Sports Medicine. 2021;55(22):1270–1276.
- Barelds I, Krijnen WP, van de Leur JP, van der Schans CP, Goddard RJ. Diagnostic Accuracy of Clinical Decision Rules to Exclude Fractures in Acute Ankle Injuries: Systematic Review and Meta-analysis. Journal of Emergency Medicine. 2017;53(3):353–368.
