Khi tìm hiểu mốc siêu âm thai, mẹ bầu thường gặp những lịch như 12 - 22 - 32 tuần hoặc các khuyến nghị khác nhau về số lần siêu âm. Tuy nhiên, hướng dẫn chuyên môn thường xác định những cửa sổ thời gian dựa trên mục tiêu đánh giá, thay vì áp dụng một lịch cố định cho mọi thai kỳ.

Tùy từng trường hợp, siêu âm có thể được thực hiện từ đầu thai kỳ, trong khoảng 11 - 14 tuần, 18 - 22 tuần và ở quý III khi phù hợp. Mỗi giai đoạn cung cấp những nhóm thông tin khác nhau về thai. Bài viết dưới đây giúp mẹ hiểu vai trò của từng thời điểm và chủ động trao đổi lịch theo dõi phù hợp tại Phòng khám 125 Thái Thịnh - Thai Thinh Medic.

Tham vấn y khoa bởi Bác sĩ Đinh Mạnh Hùng - Chuyên khoa Siêu âm, Phòng khám 125 Thái Thịnh - Thai Thinh Medic

Các mốc siêu âm thai nên được hiểu là những cửa sổ đánh giá quan trọng, không bắt buộc giống nhau cho tất cả thai phụ. WHO khuyến nghị một lần siêu âm trước 24 tuần trong chăm sóc thai kỳ; trong khi NICE, ISUOG và ACOG đưa ra những cửa sổ hoặc hướng dẫn cụ thể theo từng mục tiêu và bối cảnh chăm sóc.

Ở đầu thai kỳ, siêu âm có thể được thực hiện tùy hoàn cảnh để hỗ trợ xác định tuổi thai, số thai và những vấn đề lâm sàng liên quan. Khoảng 11 - 14 tuần là cửa sổ quan trọng của quý I; khoảng 18 - 22 tuần thường gắn với khảo sát giải phẫu, hình thái thai. Sang quý III, nhu cầu và thời điểm siêu âm phụ thuộc tình trạng mẹ–thai, nguy cơ, mục tiêu đánh giá và hướng chăm sóc; không nên mặc định tuần 32 là mốc bắt buộc cho tất cả thai phụ.

Từ nhịp tim đầu tiên đến sự phát triển của bé, các mốc siêu âm thai là chìa khóa để theo dõi sức khỏe của mẹ và bé yêu

Các mốc siêu âm thai quan trọng trong thai kỳ

Không có một mốc siêu âm thai cố định, có thể dùng như lịch siêu âm phổ quát cho mọi thai phụ. WHO khuyến nghị một lần siêu âm trước 24 tuần, NICE quy định các cửa sổ siêu âm trong chương trình chăm sóc thai kỳ của mình, còn ACOG cho biết siêu âm quý I có thể được thực hiện trong những bối cảnh phù hợp và khảo sát giải phẫu thai quý II lý tưởng trong khoảng 18 - 22 tuần. Sự khác nhau này phản ánh bối cảnh và mục tiêu của từng hướng dẫn, không nên ghép lại thành một lịch duy nhất.

WHO khuyến nghị một lần siêu âm trước 24 tuần nhằm hỗ trợ xác định tuổi thai, cải thiện phát hiện bất thường thai và đa thai, cùng một số mục tiêu chăm sóc khác. Khuyến nghị này cũng cho thấy không nên lấy số lần khám thai để suy ra số lần siêu âm cần thực hiện.

Siêu âm đầu thai kỳ

Siêu âm đầu thai kỳ có thể được thực hiện tùy hoàn cảnh lâm sàng và mục tiêu đánh giá. Vì vậy, những cụm từ thường gặp như siêu âm 6 tuần hay siêu âm 8 tuần không nên được hiểu là mốc bắt buộc đối với tất cả mẹ bầu. Siêu âm quý I có thể cung cấp thông tin về tuổi thai, số lượng thai và những vấn đề cần đánh giá trong thai kỳ sớm.

Tùy tuổi thai, hoàn cảnh và câu hỏi lâm sàng, siêu âm giai đoạn này có thể:

• Hỗ trợ xác định vị trí thai: Giúp bác sĩ thu nhận thông tin về vị trí thai trong quá trình đánh giá sớm.
• Hỗ trợ xác định số lượng thai: Xác định một thai hay đa thai và cung cấp thông tin cần thiết cho kế hoạch theo dõi tiếp theo.
• Hỗ trợ xác định hoặc ước tính tuổi thai: Cung cấp dữ liệu phục vụ xác định tuổi thai và ngày dự sinh trong bối cảnh phù hợp.
• Đánh giá những câu hỏi lâm sàng khác: Khi thai phụ có triệu chứng, yếu tố nguy cơ hoặc vấn đề cần làm rõ, bác sĩ có thể chỉ định siêu âm dựa trên tình huống cụ thể.

Bệnh viện Từ Dũ cũng tách rõ lịch khám thai trong ba tháng đầu với các mục tiêu theo dõi thai kỳ. Đây là ví dụ cho thấy cần phân biệt lịch khám tại một cơ sở với một mốc siêu âm bắt buộc áp dụng cho mọi thai phụ.

Mỗi lần siêu âm là một cơ hội để theo dõi sức khỏe của mẹ và bé, từ những nhịp tim đầu tiên đến sự phát triển hoàn thiện

Siêu âm quý I từ tuần 11 - 14

Khoảng 11 - 14 tuần là một cửa sổ quan trọng của đánh giá quý I, nhưng cách ghi chính xác có thể khác đôi chút giữa các hướng dẫn. ISUOG hướng dẫn thực hiện siêu âm 11 - 14 tuần trong khoảng 11+0 đến 14+0 tuần. NICE sử dụng khoảng 11+2 đến 14+1 tuần để xác định tuổi thai, phát hiện đa thai và thực hiện sàng lọc Down, Edwards và Patau nếu thai phụ lựa chọn chương trình sàng lọc tương ứng. Trong thông tin được Bệnh viện Từ Dũ công bố, khoảng 11 tuần đến 13 tuần 6 ngày được nhắc đến đối với đo độ mờ da gáy.

Những khác biệt nhỏ về giới hạn tuần thai không nhất thiết là mâu thuẫn vì mỗi tài liệu được xây dựng cho một bối cảnh và protocol cụ thể. Mẹ bầu nên thực hiện theo lịch được cơ sở chăm sóc thai kỳ hướng dẫn thay vì tự chọn một ngày dựa trên một con số duy nhất trên Internet.

Siêu âm độ mờ da gáy

Độ mờ da gáy, thường viết tắt là NT (nuchal translucency), nằm trong nhóm đánh giá/sàng lọc ở quý I. NT hỗ trợ sàng lọc hoặc đánh giá nguy cơ, không phải xét nghiệm xác lập chẩn đoán hội chứng Down. Các hướng dẫn cũng phân biệt rõ xét nghiệm sàng lọc trước sinh với xét nghiệm chẩn đoán.

Ý nghĩa của NT trong timeline thai kỳ gồm:

• Hỗ trợ sàng lọc và đánh giá nguy cơ: NT có thể là một thành phần trong chiến lược sàng lọc quý I phù hợp.
• Cần thực hiện trong cửa sổ thai kỳ phù hợp: Bệnh viện Từ Dũ đề cập khoảng 11 tuần đến 13 tuần 6 ngày đối với đo độ mờ da gáy, trong khi ISUOG hướng dẫn siêu âm quý I trong khoảng 11+0 đến 14+0 tuần.
• Không diễn giải độc lập như một chẩn đoán: Kết quả cần được xem xét trong bối cảnh chương trình sàng lọc, các thông tin khác của thai kỳ và đánh giá chuyên môn.

Do đó, không nên hiểu NT bình thường là đã loại trừ hội chứng Down, cũng không nên kết luận thai mắc hội chứng Down chỉ từ một kết quả NT bất thường.

Vai trò của siêu âm quý I và NIPT

NIPT, hay xét nghiệm cfDNA, và siêu âm thai không phải hai phương pháp có thể thay thế hoàn toàn cho nhau. cfDNA là một xét nghiệm sàng lọc, không tương đương với xét nghiệm chẩn đoán; đồng thời khảo sát giải phẫu thai ở quý II vẫn được khuyến nghị để đánh giá các bất thường cấu trúc, bất kể phương pháp sàng lọc lệch bội đã sử dụng.

Mẹ bầu có thể phân biệt hai phương pháp qua các điểm chính:

• NIPT/cfDNA là xét nghiệm sàng lọc: Kết quả cung cấp thông tin về nguy cơ đối với những bất thường nhiễm sắc thể nằm trong phạm vi xét nghiệm, không phải chẩn đoán xác định.
• Siêu âm cung cấp thông tin hình ảnh: Từng giai đoạn siêu âm có những mục tiêu đánh giá khác nhau về thai và các cấu trúc liên quan.
• Hai phương pháp không đồng nhất: Một kết quả NIPT không cung cấp cùng nhóm thông tin với khảo sát cấu trúc bằng siêu âm.
• NIPT không thay thế siêu âm hình thái: Khảo sát giải phẫu thai ở quý II vẫn được khuyến nghị bất kể phương pháp sàng lọc lệch bội đã lựa chọn.

Mốc siêu âm thai quý I mẹ cần lưu ý thời gian đo độ mờ da gáy

Siêu âm hình thái thai tuần 18 - 22

Khoảng giữa thai kỳ là cửa sổ quan trọng để khảo sát giải phẫu và cấu trúc thai. ACOG khuyến nghị khảo sát giải phẫu thai ở quý II, lý tưởng trong khoảng 18 - 22 tuần. NICE sử dụng khoảng 18+0 đến 20+6 tuần trong chương trình chăm sóc thai kỳ của mình. ISUOG cũng có hướng dẫn riêng về siêu âm thường quy giữa thai kỳ với trọng tâm chính là đánh giá giải phẫu thai.

Mốc siêu âm 22 tuần thường được người dùng tìm kiếm không nên hiểu là chỉ đúng tuần thứ 22 mới có thể khảo sát hình thái. Đây là cách gọi phổ biến cho một cửa sổ chuyên môn rộng hơn; thời điểm cụ thể cần theo lịch của cơ sở chăm sóc thai kỳ.

Trong lần khảo sát này, bác sĩ có thể tập trung vào:

• Khảo sát giải phẫu và cấu trúc thai: Đây là mục tiêu trọng tâm của siêu âm giữa thai kỳ theo hướng dẫn ISUOG.
• Đánh giá các cơ quan và cấu trúc theo protocol: Việc khảo sát được thực hiện có hệ thống dựa trên mục tiêu của lần siêu âm.
• Đánh giá bánh nhau và những cấu trúc liên quan: NICE đưa xác định vị trí bánh nhau vào mục tiêu của lần siêu âm 18+0–20+6 tuần.
• Phát hiện những bất thường cấu trúc có thể nhận biết bằng siêu âm: Siêu âm hình thái là công cụ quan trọng để khảo sát cấu trúc thai nhưng không thể loại trừ tất cả bất thường.

Một kết quả siêu âm hình thái không phát hiện bất thường không đồng nghĩa với bảo đảm rằng thai không thể có bất kỳ vấn đề nào. Khả năng phát hiện phụ thuộc vào loại bất thường, tuổi thai, điều kiện khảo sát và nhiều yếu tố chuyên môn khác.

Siêu âm quý III và các mốc 30 - 32 và 32 - 36 tuần

Mốc siêu âm thai 30 - 32 tuần và 32 - 36 tuần không phải là 2 mốc siêu âm bắt buộc cho mọi thai phụ. Nhu cầu và thời điểm siêu âm thai quý III phụ thuộc vào tình trạng của mẹ và thai nhi, mức độ nguy cơ, mục tiêu đánh giá và các chỉ định chăm sóc riêng biệt.

ISUOG có hướng dẫn về thực hiện siêu âm quý III, trong đó đề cập các nội dung như vị trí bánh nhau, ngôi thai, sinh trắc thai, nước ối và Doppler. Khi phù hợp với kế hoạch chăm sóc hoặc có chỉ định, siêu âm giai đoạn này có thể hướng tới:

• Đánh giá tăng trưởng thai: Sinh trắc thai là một nội dung của đánh giá siêu âm quý III.
• Đánh giá nước ối: Thể tích nước ối có thể được khảo sát trong quá trình siêu âm.
• Đánh giá bánh nhau: Bao gồm những thông tin về bánh nhau phù hợp với mục tiêu của lần khám.
• Đánh giá ngôi thai: Tư thế/ngôi của thai có thể được khảo sát ở giai đoạn muộn.
• Đánh giá Doppler khi phù hợp: Doppler có thể được thực hiện tùy tình huống và chỉ định chuyên môn.

NICE không khuyến nghị siêu âm thường quy sau 28 tuần cho thai kỳ đơn thai không biến chứng trong chương trình chăm sóc của NICE. Tuy nhiên, NICE chỉ định hoặc cân nhắc siêu âm tăng trưởng và tình trạng thai khi có những dấu hiệu cần đánh giá, chẳng hạn quan ngại về kích thước tử cung so với tuổi thai.

Siêu âm 36 tuần trước sinh

Khi bỏ lỡ một mốc siêu âm thai có cần siêu âm bù không?

Bỏ lỡ một mốc siêu âm thai không chắc chắn gây ảnh hưởng đến thai kỳ. Điểm cần chú ý, đó là cửa sổ thai kỳ, mục tiêu của lần đánh giá, tuổi thai hiện tai và tình trạng cụ thể của thai phụ và thai nhi.

Ví dụ, với đo độ mờ da gáy, ISUOG hiện sử dụng mốc 11+0 - 14+0 tuần cho hướng dẫn siêu âm 11 - 14 tuần, còn Bệnh viện Từ Dũ đề cập 11 tuần - 13 tuần 6 ngày.

Nếu đã qua cửa sổ đo NT, mẹ bầu không nên tự hiểu rằng có thể đo bù NT muộn và nhận được một đánh giá tương đương. Cách phù hợp là trao đổi với bác sĩ hoặc cơ sở sản khoa về tuổi thai hiện tại, những sàng lọc đã thực hiện và những lựa chọn đánh giá còn phù hợp.

Tương tự, nếu bỏ lỡ thời gian dự kiến cho siêu âm hình thái hoặc một lần siêu âm được bác sĩ chỉ định, mẹ nên liên hệ cơ sở đang quản lý thai kỳ thay vì tự chọn một thời điểm khác. Hướng xử trí phụ thuộc mục tiêu cần khảo sát và tình trạng thai ở thời điểm hiện tại.

Nếu bác sĩ đã yêu cầu theo dõi riêng hoặc thai phụ có triệu chứng cần đánh giá, lịch đó cần được ưu tiên hơn timeline tổng quát trên Internet.

Câu hỏi thường gặp về mốc siêu âm thai quan trọng

Thai kỳ cần siêu âm bao nhiêu lần?

Không có một con số duy nhất áp dụng phổ quát cho mọi thai kỳ. Số lần siêu âm phụ thuộc hướng dẫn được áp dụng, tình trạng mẹ và thai, yếu tố nguy cơ, kết quả những lần đánh giá trước và chỉ định chăm sóc. WHO khuyến nghị một lần siêu âm trước 24 tuần, trong khi những hệ thống hướng dẫn khác xác định các cửa sổ siêu âm theo mục tiêu riêng.

Siêu âm 12 tuần và 22 tuần có cần đúng chính xác tuần đó không?

Không nên hiểu 12 tuần hoặc 22 tuần là một thời điểm duy nhất mà tất cả thai phụ phải thực hiện siêu âm đúng vào tuần đó. Các guideline sử dụng cửa sổ thai kỳ phù hợp với mục tiêu đánh giá.

Ví dụ, ISUOG sử dụng 11+0 - 14+0 tuần cho siêu âm quý I; NICE dùng 11+2 - 14+1 tuần. Với khảo sát ở quý II, ACOG đề cập 18 - 22 tuần, còn NICE sử dụng 18+0 - 20+6 tuần trong chương trình của mình.

NIPT bình thường có cần siêu âm hình thái không?

Có. NIPT không thay thế đánh giá cấu trúc thai bằng siêu âm. NIPT/cfDNA là xét nghiệm sàng lọc đối với những bất thường nhiễm sắc thể nằm trong phạm vi xét nghiệm, trong khi siêu âm hình thái nhằm khảo sát cấu trúc và giải phẫu thai.

Khảo sát giải phẫu thai ở quý II vẫn được khuyến nghị bất kể phương pháp sàng lọc lệch bội đã được lựa chọn.

Siêu âm 32 tuần có bắt buộc không?

Không nên coi tuần 32 là một mốc siêu âm bắt buộc áp dụng cho tất cả thai phụ. Nhu cầu siêu âm quý III phụ thuộc tình trạng thai kỳ, nguy cơ, mục tiêu đánh giá và kế hoạch chăm sóc.

Khi được thực hiện, siêu âm quý III có thể đánh giá các nội dung như tăng trưởng thai, nước ối, bánh nhau, ngôi thai và Doppler trong trường hợp phù hợp.

Siêu âm 5D có tốt hơn siêu âm 2D không?

Không có cơ sở để kết luận rằng siêu âm 5D luôn tốt hơn hoặc chính xác hơn siêu âm 2D. Giá trị của kỹ thuật siêu âm phụ thuộc vào mục tiêu khảo sát, câu hỏi lâm sàng và chỉ định chuyên môn.

Thai phụ không nên lựa chọn kỹ thuật chỉ dựa trên kỹ thuật 2D, 3D, 5D. Với mục tiêu đánh giá y khoa, loại hình và kỹ thuật siêu âm phù hợp nên được xác định theo nội dung cần khảo sát và chỉ định của bác sĩ hoặc cơ sở chuyên môn.

Các mốc siêu âm thai là những cửa sổ đánh giá phục vụ các mục tiêu khác nhau, không phải một lịch cố định áp dụng cho mọi thai phụ. Khoảng 11 - 14 tuần và 18 - 22 tuần là những cửa sổ quan trọng; siêu âm đầu thai kỳ và quý III cần được xem xét theo hoàn cảnh, nguy cơ và kế hoạch chăm sóc cụ thể.

Tại Phòng khám 125 Thái Thịnh - Thai Thinh Medic, mẹ bầu sẽ được thăm khám cùng bác sĩ chuyên khoa Sản và thực hiện xét nghiệm, siêu âm phù hợp với từng trường hợp và tình trạng của mẹ, thai nhi, giúp mẹ có 1 thai kỳ trọn vẹn và an toàn.

Thông tin trong bài mang tính tham khảo, không thay thế thăm khám, đánh giá hoặc chỉ định của bác sĩ. Thai phụ có triệu chứng, yếu tố nguy cơ hoặc đã được chỉ định lịch theo dõi riêng nên thực hiện theo hướng dẫn của cơ sở y tế đang quản lý thai kỳ.

Tài liệu tham khảo:

1. World Health Organization (WHO). Maternal and fetal assessment update: imaging ultrasound before 24 weeks of pregnancy. 2022.
2. National Institute for Health and Care Excellence (NICE). Antenatal care - NG201. Recommendations 1.2.14, 1.2.15, 1.2.31–1.2.33.
3. International Society of Ultrasound in Obstetrics and Gynecology (ISUOG). Updated Practice Guidelines: Performance of 11 - 14-week ultrasound scan. Ultrasound in Obstetrics & Gynecology. 2023;61:127–143.
4. ISUOG. Practice Guidelines (updated): Performance of the routine mid-trimester fetal ultrasound scan. 2022.
5. ISUOG. Practice Guidelines: Performance of third-trimester obstetric ultrasound scan. Ultrasound in Obstetrics & Gynecology. 2024;63(1):131–147.
6. American College of Obstetricians and Gynecologists (ACOG). Ultrasound Exams.
7. American College of Obstetricians and Gynecologists (ACOG). Current ACOG Guidance / Screening for Fetal Chromosomal Abnormalities.
8. Bệnh viện Từ Dũ. Thông tin khám thai, trong đó đề cập thời điểm thai 11 tuần - 13 tuần 6 ngày để đo độ mờ da gáy.