Đọc sách Ehon cùng con đôi khi chỉ bắt đầu bằng một trang tranh có chú mèo nhỏ, chiếc xe và vài câu nói của bố mẹ. Bé chưa biết nói nhưng vẫn có thể cùng nhìn, nghe giọng kể và phản hồi bằng ánh mắt hoặc cử chỉ đơn giản. Vậy sách Ehon có gì đặc biệt, đọc cùng con mang lại những lợi ích nào và cha mẹ nên tương tác ra sao khi bé lớn dần? Điều đáng quan tâm không phải đọc được bao nhiêu trang, mà là cha mẹ cùng bé đã cùng trò chuyện và chú ý đến nhau như thế nào.

Khi cùng đọc Ehon, cha mẹ có thể chỉ tranh, gọi tên đồ vật, chờ con phản hồi và trò chuyện theo điều bé quan tâm. Đọc sách tranh cùng trẻ có thể hỗ trợ một số mặt phát triển ngôn ngữ và tạo thêm thời gian gần gũi. Những lợi ích này được nghiên cứu chủ yếu với sách tranh nói chung, chưa chứng minh Ehon vượt trội các loại sách khác. [1][2][4]

Sách Ehon là gì?

Trong tiếng Nhật, Ehon là tên gọi sách tranh. Nhiều cuốn Ehon dành cho trẻ nhỏ kể chuyện qua hình vẽ rõ ràng, câu chữ ngắn và các tình huống gần gũi như ăn cơm, đi dạo, chào hỏi hay làm quen với động vật. Tuy vậy, Ehon có nhiều chủ đề và phong cách khác nhau, không phải cuốn nào cũng ít chữ hoặc chỉ dành cho trẻ sơ sinh.

• Với trang vẽ quả táo hoặc con thỏ, bố mẹ có thể chỉ vào hình, gọi tên rồi xem bé chú ý đến đâu. Một hình đơn giản đôi khi đã đủ để hai người cùng quan sát và nói chuyện.
• Những câu chuyện về sinh hoạt hằng ngày dễ gợi liên tưởng, gần gũi, thân quen với cuộc sống của trẻ.
• Cùng một cuốn sách có thể được đọc theo nhiều cách. Với bé nhỏ, người lớn chỉ hình và gọi tên, khi con thích hỏi, bố mẹ kể thêm hoặc để con chọn trang yêu thích.

Điểm đáng quý nhất không nằm ở nhãn sách Nhật Bản, mà ở lúc bố mẹ và con cùng khám phá trang tranh. Gia đình có thể bắt đầu với cuốn sách tranh phù hợp đang có, không nhất thiết mua trọn bộ Ehon. Khi chọn, hãy xem hình và chủ đề có phù hợp sở thích của con. Với bé thường cầm sách, cũng nên kiểm tra gáy, bìa và các phần dễ bong. Sách là phương tiện để tương tác, chứ không phải phương pháp điều trị hay thước đo khả năng phát triển của bé.

Đọc sách Ehon cùng con giúp kết nối giữa cha mẹ và bé

Lợi ích của việc đọc sách Ehon cùng con

Một trang sách mở ra nhiều cơ hội giao tiếp: người lớn gọi tên hình ảnh, bé quan sát hoặc phản hồi, rồi hai bên tiếp tục câu chuyện. Các nghiên cứu ghi nhận một số lợi ích từ hoạt động đọc sách tranh cùng trẻ nói chung, chưa có cơ sở khẳng định riêng Ehon hiệu quả hơn những cuốn sách tranh phù hợp khác. [1][2][4]

Tạo cơ hội phát triển ngôn ngữ và giao tiếp

Mỗi lần cùng nhìn tranh, bé có dịp nghe từ ngữ gắn với hình ảnh cụ thể. Tiếng ê a, ánh mắt hoặc cử chỉ của trẻ cũng có thể trở thành điểm khởi đầu cho cuộc trò chuyện. [1][4][5]

• Khi thấy hình chiếc xe, bố mẹ chỉ vào và nói: “Xe màu đỏ đây”. Nếu bé nhìn lâu hơn, người lớn có thể nói tiếp: “Xe đang chạy”. Những từ ngắn gắn với hình ảnh giúp câu chuyện có điểm chung để cả hai cùng chú ý. Khi cùng thấy chiếc xe thật ngoài đường, bố mẹ còn có thể nhắc lại từ từng gặp trên trang sách. Không cần đòi con nhớ và trả lời ngay.
• Một cái nhìn, tiếng bập bẹ hoặc động tác với tay cũng là cách trẻ tham gia. Bố mẹ có thể đáp: “Con thích con mèo à?”, rồi chờ xem bé có nhìn, phát âm hoặc chỉ tiếp không. Đó là cuộc trò chuyện hai chiều ngay cả khi con chưa nói thành câu. [1]
• Khi con thích chỉ tranh, hãy để bé chọn nhân vật hoặc kể điều mình nhìn thấy. Nếu con gọi một từ chưa rõ, cha mẹ có thể nhắc lại từ đó bằng câu ngắn thay vì hỏi dồn hoặc bắt trẻ nói đúng.

Nghiên cứu cho thấy đọc sách chung có thể hỗ trợ một số kỹ năng ngôn ngữ, nhưng mức độ cải thiện khác nhau giữa các nhóm trẻ, riêng bằng chứng ở trẻ dưới hai tuổi còn hạn chế. Chưa thể dựa vào một buổi đọc để dự đoán khi nào bé nói được hay sẽ nói nhiều hơn. Vì vậy, cha mẹ nên duy trì đọc sách bên cạnh trò chuyện, chơi và các hoạt động thường ngày khác, thay vì đếm số từ mới của con sau mỗi lần đọc. [4][5][7]

Tăng khả năng ngôn ngữ và giao tiếp cho bé

Tăng thời gian gắn kết và hình thành thói quen đọc sách

Một cuốn sách tạo ra khoảng thời gian bố mẹ và con cùng tập trung vào một điều. Khi người lớn lắng nghe, đáp lại và để bé tham gia, buổi đọc có thể trở thành một hoạt động gần gũi trong ngày. [2][6]

• Trước giờ ngủ hoặc sau lúc chơi, cả nhà có thể cùng xem vài trang sách ở nơi thoải mái. Dù chỉ một người đọc và một người nghe, những lần nhìn nhau, chỉ tranh và đáp lời vẫn tạo nên khoảnh khắc chung.
• Nếu bé muốn nghe đi nghe lại một câu chuyện hoặc nhìn mãi một trang, bố mẹ cứ cùng xem tiếp. Sự quen thuộc có thể khiến trẻ hào hứng tham gia hơn, và người lớn có dịp nhận ra con thích điều gì.
• Bố, mẹ hay ông bà đều có thể đọc cùng bé. Mỗi người có một giọng kể riêng, điều cần giữ là sự kiên nhẫn và chú ý đến phản ứng của trẻ, thay vì cố tạo một giọng đọc chuẩn.

Gia đình có thể chọn một thời điểm dễ duy trì, chẳng hạn trước giờ ngủ hoặc lúc bé vừa nghỉ chơi. Lịch sinh hoạt không phải lúc nào cũng giống nhau, nên một ngày không đọc sách không có nghĩa thói quen đã thất bại. Sự thoải mái của cả người lớn và trẻ quan trọng hơn số trang hoàn thành. Có thể để sách ở nơi dễ lấy. Nếu bé chủ động mang sách tới, đó cũng là dịp để bố mẹ dành ít phút ngồi xuống cùng con. Chỉ cần giữ sách ở chỗ trẻ có thể tiếp cận an toàn và phù hợp với tuổi.

Tăng thời gian gắn kết

Cách đọc sách Ehon và tương tác cùng trẻ

Bố mẹ không cần thuộc lòng câu chuyện hay có giọng kể chuyên nghiệp. Chỉ cần một cuốn sách vừa với bé, chỗ ngồi thoải mái và sẵn sàng dừng lại khi con muốn xem kỹ một hình. [2][3]

Năm bước đọc sách cùng con dễ thực hiện

Có thể bắt đầu bằng năm bước đơn giản dưới đây. Hãy chọn lúc bé đang dễ chịu, tỉnh táo, nếu con buồn ngủ hoặc khó chịu, đọc sau cũng được.

• Chọn sách phù hợp. Với bé hay cầm, sờ hoặc đưa đồ vật lên miệng, ưu tiên cuốn sách nguyên vẹn, chắc chắn và không có chi tiết dễ rời. Khi con thích kể chuyện, có thể chọn sách có nhiều nhân vật hoặc sự kiện gần gũi.
• Chọn tư thế dễ chịu. Đặt sách ở vị trí con nhìn được tranh, cho bé ngồi cạnh hoặc trong lòng nếu phù hợp. Khi con muốn đổi tư thế, người lớn có thể điều chỉnh thay vì bắt ngồi yên suốt buổi.
• Cho con nhìn tranh trước. Mở một trang, chỉ vào con vật hoặc đồ vật rồi gọi tên bằng giọng bình thường. Hãy chờ một chút trước khi kể thêm để bé có thời gian quan sát.
• Chờ và đáp lời. Nếu bé nhìn lâu vào hình chiếc bánh, bố mẹ có thể nói: “Con đang nhìn chiếc bánh à?”. Một ánh mắt hoặc tiếng ê a cũng đáng để người lớn tạm dừng và phản hồi.
• Để bé quyết định nhịp đọc. Con muốn lật trang thì cùng lật, thích xem lại thì cùng xem lại. Khi bé quay đi hoặc bắt đầu khó chịu, hãy nghỉ thay vì cố đọc hết cuốn.

Có những buổi đọc chỉ kéo dài vài trang, nhưng cha mẹ vẫn có cơ hội lắng nghe và trò chuyện với con. Không cần ấn định số phút mỗi ngày. [3] Nếu cuốn sách có nhiều chữ, người lớn có thể kể lại một chi tiết từ tranh thay vì cố đọc hết cả đoạn. Lần sau quay lại, hai người tiếp tục từ trang mình thích, không cần nhớ chính xác đã dừng ở đâu.

Lựa chọn tư thế thoải mái cho mẹ và bé

Quan sát phản ứng của trẻ để điều chỉnh cách đọc

Trẻ có thể thích sách vào hôm nay nhưng ngày mai lại muốn chơi món khác. Thay vì đánh giá con có “chăm học” hay không, cha mẹ hãy quan sát những gì bé đang muốn làm. [1][3]

• Nếu bé nhìn sang chỗ khác, hãy dừng lời kể một chút. Nếu con không quay lại, bố mẹ có thể cất sách và thử vào lúc khác.
• Nếu bé cứ muốn chạm hoặc lật trang, cha mẹ có thể cùng con khám phá trong giới hạn an toàn. Hãy nói về trang con vừa chọn thay vì giữ sách ở trang người lớn muốn đọc.
• Nếu con xem mãi một hình, hãy cùng nhìn thêm. Có thể gọi tên một chi tiết mới hoặc nhắc lại câu ngắn bé thích, không cần thúc sang trang khác.
• Nếu hôm nay con không muốn đọc, cứ để bé làm hoạt động khác. Không nên dùng giờ đọc như một bài kiểm tra hoặc điều kiện để được khen.

Nếu ồn ào, hãy thử góc đọc yên tĩnh hơn. Mục đích là giúp hai người dễ trò chuyện, không phải buộc bé tập trung đến hết sách. Sự linh hoạt cũng giúp buổi đọc dễ lặp lại vào những ngày khác.

Quan sát phản ứng của trẻ để điều chỉnh

Cách đọc sách Ehon cùng con theo từng độ tuổi

Ở những năm đầu, cách trẻ tham gia đọc sách có thể thay đổi từ nhìn, nghe sang chỉ tranh, phát âm hoặc tự chọn trang. Bảng dưới đây gợi ý cách tương tác theo từng giai đoạn, không phải các mốc trẻ buộc phải đạt được. [2][3]

Khoảng tuổi trong bảng chỉ để cha mẹ dễ lựa chọn ví dụ. Nếu bé chưa thích hoạt động ở nhóm tuổi tương ứng, hãy thử cách đơn giản hơn mà con đang thấy thoải mái. Chẳng hạn, một bé hơn một tuổi vẫn có thể thích nghe bố mẹ gọi tên từng hình thay vì trả lời câu hỏi, một bé nhỏ hơn có thể thích cùng lật trang. Người lớn có thể thay đổi cách đọc ngay trong cùng một buổi.

Trẻ sơ sinh đến dưới 1 tuổi

Theo khuyến nghị của Học viện Nhi khoa Hoa Kỳ (AAP), gia đình có thể bắt đầu đọc sách cùng con từ khi mới sinh. Với trẻ còn nhỏ, hãy ưu tiên giọng nói và những hình ảnh dễ quan sát hơn là kể trọn câu chuyện. [2][3]

• Khi bé nhìn hình con mèo, bố mẹ có thể nói: “Mèo đây”, rồi chờ phản ứng. Bé có thể tiếp tục nhìn, cử động hoặc phát ra âm thanh, người lớn đáp lại bằng lời ngắn và giọng bình thường.
• Khi bé với tay về phía sách, người lớn có thể giúp chạm vào trang của cuốn sách phù hợp độ tuổi. Luôn quan sát trẻ, nhất là khi con còn đưa đồ vật lên miệng, tránh sách hỏng hoặc có chi tiết dễ bong rời.
• Khi bé quay đầu hoặc bắt đầu khó chịu, bố mẹ có thể dừng. Trẻ đang buồn ngủ hay mệt nên được nghỉ, không cần hoàn thành trang đang xem.

Ở tuổi này, cuốn sách có hình rõ ràng, chất liệu phù hợp thường tiện để cùng xem hơn sách có nhiều chi tiết nhỏ. Có thể đọc lại một trang khi bé còn hứng thú. Cha mẹ không cần chờ con phát âm được tên hình hoặc hiểu toàn bộ câu chuyện mới bắt đầu. [3] Nếu bé có vẻ thích giọng nói của bố mẹ hơn hình vẽ, người lớn vẫn có thể đọc một câu ngắn trong lúc cùng ngồi gần con. Nếu bé chỉ nhìn thoáng qua, không cần cố thu hút sự chú ý bằng âm thanh lớn hoặc quá nhiều hình liên tiếp.

Lựa chọn hình ảnh nhiều màu sắc cho trẻ sơ sinh

Trẻ từ 1 tuổi trở lên

Với trẻ thích chỉ tay, chọn trang hoặc nói những từ ngắn, người lớn có thể dựa vào điều con đang quan tâm để mở rộng cuộc trò chuyện. Đây là những gợi ý linh hoạt, vì mỗi bé có nhịp phát triển riêng. [1][3]

• Khi con chỉ chiếc ô, bố mẹ nói: “Đây là ô vàng”. Có thể kể thêm một kỷ niệm gần gũi: “Hôm trước trời mưa, nhà mình cũng mang ô”.
• Khi thấy hình chú chó, người lớn thử hỏi: “Con thấy chó đâu?”. Nếu con chưa trả lời, bố mẹ chỉ tranh và kể tiếp bình thường, không biến buổi đọc thành bài hỏi đáp.
• Nếu bé thích trang có chiếc xe, hãy để con quay lại. Trẻ có thể chỉ tay, làm tiếng xe chạy hoặc kể theo cách riêng, bố mẹ có thể tiếp lời bằng một câu đơn giản.

Đừng xem ngày sinh nhật một tuổi là thời điểm phải đổi hoàn toàn cách đọc. Nếu con nói “xe”, cha mẹ có thể đáp “xe đang chạy”, nếu con chỉ nhìn hoặc chỉ tay, người lớn vẫn trò chuyện bình thường. Điều phù hợp nhất là cách giúp trẻ muốn cùng tham gia, không phải cách đòi trẻ trả lời nhiều hơn. Khi con thích kể, có thể hỏi: “Bạn gấu đi đâu?”. Nếu bé chỉ muốn nghe, hãy kể tiếp. Mục đích là nối dài câu chuyện, không kiểm tra vốn từ.

Sách Ehon có thể đọc cho trẻ trên 1 tuổi

Câu hỏi thường gặp khi đọc Ehon cùng con

Những thắc mắc dưới đây giúp cha mẹ chọn cách đọc thoải mái, phù hợp với con và tránh các quy tắc cứng nhắc.

Có cần đọc đúng từng chữ trong sách Ehon không?

Không cần đọc đúng từng chữ. Cha mẹ có thể gọi tên nhân vật, kể ngắn lại câu chuyện hoặc nói về hình con đang nhìn. Nếu bé thích nghe nguyên văn, cứ đọc như trong sách, cách nào giúp hai người trò chuyện tự nhiên đều phù hợp. [3]

Mỗi ngày nên đọc Ehon cùng con bao lâu?

Không có một số phút cố định bắt buộc cho mọi trẻ trong những hướng dẫn đã kiểm tra. Hãy chọn lúc bé thoải mái, đọc theo hứng thú và dừng khi con muốn nghỉ. Một hôm chỉ cùng xem một trang cũng được, không cần đọc bù hôm sau. [2][3]

Bố và mẹ có thể thay phiên đọc sách cùng bé không?

Có. Bố, mẹ, ông bà hoặc người chăm sóc quen thuộc có thể thay phiên cùng xem sách với bé. Mỗi người kể theo cách riêng, nhưng đều nên lắng nghe và đáp lại điều trẻ quan tâm. Gia đình chọn người đọc theo thời gian thuận tiện. [2][6]

Nếu lo trẻ chậm nói, đọc sách nhiều hơn có đủ không?

Không. Nếu lo con gặp khó khăn về nghe, hiểu lời nói hoặc giao tiếp, cha mẹ nên trao đổi với bác sĩ để được đánh giá phù hợp. Đọc sách vẫn là hoạt động có ích để trò chuyện cùng con, nhưng tăng thời lượng đọc không thay thế bước đánh giá chuyên môn. [8]

Với trẻ chậm nói, cha mẹ nên trao đổi với bác sĩ chuyên khoa

Đọc sách Ehon cùng con có thể mở ra nhiều cuộc trò chuyện giản dị giữa cha mẹ và con. Bố mẹ không cần kể thật hay, còn bé không phải hiểu hết từng câu chuyện mới có thể tham gia.

Hãy thử một cuốn sách tranh phù hợp với con, cùng chọn hình, gọi tên điều bé chú ý, rồi chờ con đáp lại. Giữ buổi đọc nhẹ nhàng để cả hai còn muốn quay lại với cuốn sách vào một dịp khác.

Tài liệu tham khảo:

[1] World Health Organization. Improving early childhood development (2020). https://www.who.int/publications/i/item/97892400020986

[2] American Academy of Pediatrics. Literacy Promotion: An Essential Component of Primary Care Pediatric Practice (2024). https://publications.aap.org/pediatrics/article/154/6/e2024069090/199469/Literacy-Promotion-An-Essential-Component-of

[3] American Academy of Pediatrics / HealthyChildren.org. How to Share Books With Your Baby. https://www.healthychildren.org/English/ages-stages/baby/Pages/how-to-share-books-with-your-baby.aspx

[4] Dowdall et al. Shared Picture Book Reading Interventions for Child Language Development: A Systematic Review and Meta-Analysis (2020). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/30737957/

[5] Milani và cộng sự. Health promotion through reading in the first thousand days: a systematic review and meta-analysis (2025). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/41407386/

[6] Psychosocial Effects of Parent-Child Book Reading Interventions: A Meta-analysis (2018). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/29588337/

[7] Noble et al. The Impact of Interactive Shared Book Reading on Children's Language Skills: A Randomized Controlled Trial (2020). https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/32539588/

[8] American Academy of Pediatrics / HealthyChildren.org. Language Delays in Toddlers: Information for Parents. https://www.healthychildren.org/English/ages-stages/toddler/Pages/language-delay.aspx