Nghiệm pháp dung nạp glucose khi mang thai thường được chỉ định giữa thai kỳ, nhưng mẹ bầu có thể chưa rõ thời điểm, cách chuẩn bị và các bước lấy máu. Để hiểu rõ mục đích của xét nghiệm, mốc thường quy, những trường hợp bác sĩ có thể đánh giá sớm, quy trình thực hiện và cách đọc ngường tham khảo, hãy cùng tìm hiểu ngay trong bài viết dưới đây.

Bài viết được tham vấn y khoa từ BSCKI. Trần Quỳnh Giao, Trưởng khoa Sản đến từ Phòng khám 125 Thái Thịnh - Thai Thinh Medic.

Nghiệm pháp dung nạp glucose đường uống thường được thực hiện trong khoảng tuần thai 24 - 28 để sàng lọc đái tháo đường thai kỳ. Với quy trình 75 g một bước, thai phụ nhịn đói ít nhất 8 giờ, uống dung dịch glucose theo hướng dẫn và lấy máu lúc đói, sau 1 giờ, sau 2 giờ. [2][3]

Mục đích của nghiệm pháp dung nạp glucose khi mang thai

Nghiệm pháp dung nạp glucose đường uống, thường viết tắt là OGTT (oral glucose tolerance test), là xét nghiệm đo nồng độ glucose trong máu trước và sau khi uống một lượng glucose được quy định. Kết quả giúp bác sĩ đánh giá cách cơ thể xử lý glucose trong thai kỳ và hỗ trợ sàng lọc, chẩn đoán đái tháo đường thai kỳ theo tiêu chuẩn tương ứng. [2][3]

Trong thai kỳ, những thay đổi về nội tiết có thể ảnh hưởng đến cách cơ thể sử dụng insulin và glucose. Đái tháo đường thai kỳ không phải lúc nào cũng gây triệu chứng dễ nhận thấy, vì vậy bác sĩ có thể chỉ định xét nghiệm ở mốc phù hợp để kiểm tra đường huyết. [5] Nghiệm pháp không dựa vào cảm giác của mẹ sau khi uống nước đường và cũng không thể được thay thế tùy tiện bằng cách chỉ đo đường huyết tại nhà.

Nghiệm pháp dung nạp glucose khi mang thai thường chỉ định giữa thai kỳ

Một lần xét nghiệm glucose máu cho biết nồng độ đường huyết tại một thời điểm và trong điều kiện lấy mẫu cụ thể. OGTT đánh giá đường huyết ở nhiều thời điểm sau khi uống glucose. Vì vậy, đây là các loại đánh giá khác nhau, một kết quả đo đường huyết đơn lẻ không đương nhiên thay thế được nghiệm pháp mà bác sĩ đã chỉ định.

Một số xét nghiệm đường huyết đơn lẻ vẫn được bác sĩ sử dụng trong đánh giá thai phụ, nhưng mục đích và tiêu chuẩn có thể khác OGTT.

Xem thêm: Chuyên gia giải đáp: Phụ nữ có thai cần làm những xét nghiệm gì?

Thời điểm chỉ định nghiệm pháp dung nạp glucose khi mang thai

Thời điểm làm nghiệm pháp phụ thuộc tuổi thai, tiền sử và kết quả đánh giá đường huyết trước đó. Với thai phụ chưa được chẩn đoán đái tháo đường trước khi mang thai, hướng dẫn quốc gia nêu mốc tầm soát thường quy. Bác sĩ có thể cân nhắc đánh giá sớm hơn trong một số trường hợp. [2]

Mốc thường quy: khoảng tuần thai 24 - 28

Hướng dẫn quốc gia về sàng lọc và quản lý đái tháo đường thai kỳ được ban hành kèm Quyết định 1470/QĐ-BYT năm 2024 xác định tuần 24 - 28 là thời điểm tầm soát thường quy đối với thai phụ chưa được chẩn đoán đái tháo đường trước đó. Mẹ có thể lưu ý:

• Bác sĩ có thể chỉ định xét nghiệm trong giai đoạn này để đánh giá đường huyết thai kỳ. [2]
• Tuổi thai được tính theo hồ sơ theo dõi thai kỳ; nếu chưa rõ tuần thai, mẹ có thể kiểm tra sổ khám hoặc hỏi bác sĩ sản khoa.
• Không tự dời lịch xét nghiệm chỉ dựa trên thông tin đọc được trên mạng, nhất là khi đã được hẹn làm xét nghiệm.

Xét nghiệm thường thực hiện ở tuần thai 24 - 28

Đánh giá đường huyết sớm theo chỉ định

Tùy tiền sử sức khỏe và yếu tố nguy cơ, bác sĩ có thể cân nhắc đánh giá đường huyết sớm, chẳng hạn trong lần khám thai đầu tiên. Đánh giá sớm không có nghĩa mọi thai phụ đều cần làm OGTT ngay từ đầu thai kỳ. Mẹ nên lưu ý:

• Bác sĩ sẽ chọn loại xét nghiệm và thời điểm phù hợp với hồ sơ, yếu tố nguy cơ và tình trạng sức khỏe.
• Nếu xét nghiệm ban đầu chưa cho thấy tình trạng cần chẩn đoán hoặc điều trị, bác sĩ vẫn có thể hẹn tầm soát vào khoảng tuần 24 - 28. Hỏi rõ kết quả ban đầu có ảnh hưởng đến lịch kiểm tra tiếp theo hay không.
• Không diễn giải một chỉ số đường huyết đơn lẻ đầu thai kỳ theo các ngưỡng của OGTT 75 g ở tuần 24 - 28. Hướng dẫn Việt Nam phân loại một số kết quả ban đầu là nhóm cần tiếp tục đánh giá, nên kết quả cần được đặt trong đúng bối cảnh và chỉ định. [2][3]

Trường hợp làm xét nghiệm sau tuần 28

Nếu mẹ đến khám muộn, lỡ lịch hẹn hoặc chưa thực hiện xét nghiệm đúng mốc, hãy liên hệ bác sĩ đang theo dõi thai kỳ. Không tự cho rằng đã quá thời điểm thì không cần làm. Quyết định có thể phụ thuộc vào:

• Tuổi thai hiện tại và hồ sơ khám.
• Các kết quả xét nghiệm trước đó.
• Tình trạng sức khỏe và chỉ định của bác sĩ.

USPSTF tại Hoa Kỳ nêu tầm soát thường được thực hiện từ 24 tuần trở đi; người bắt đầu chăm sóc thai muộn sau tuần 28 có thể được sàng lọc sớm nhất có thể. Đây là khuyến nghị của Hoa Kỳ để tham khảo, còn tại Việt Nam, bác sĩ cần căn cứ hướng dẫn trong nước khi áp dụng. [4]

Chuẩn bị trước khi làm nghiệm pháp dung nạp glucose

Duy trì chế độ ăn thường lệ

Hướng dẫn quốc gia lưu ý trong ba ngày trước khi làm nghiệm pháp, thai phụ không nên ăn kiêng hoặc chủ động ăn chế độ có quá nhiều carbohydrate vì điều đó có thể ảnh hưởng đến quá trình chuẩn bị xét nghiệm. Mẹ nên:

• Duy trì cách ăn uống thường ngày, không tự lập chế độ ăn để “làm đẹp” kết quả.
• Hỏi cơ sở xét nghiệm nếu có hướng dẫn chuẩn bị riêng. [2]
• Báo với nhân viên y tế nếu đang theo chế độ ăn do bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng hướng dẫn, không tự ý thay đổi chế độ đó.

Duy trì chế độ dinh dưỡng như bình thường

Nhịn đói theo đúng thời gian được hướng dẫn

Với quy trình 75 g được mô tả trong hướng dẫn quốc gia, thai phụ cần nhịn đói ít nhất 8 giờ và có thể uống nước lọc trước xét nghiệm. Trước ngày làm xét nghiệm, mẹ nên:

• Xác nhận giờ đăng ký và cách tính thời gian nhịn đói với cơ sở, nhất là khi lịch hẹn khác hướng dẫn chung. [2]
• Không tự nhịn lâu hơn hoặc bỏ thêm bữa vì nghĩ rằng như vậy sẽ làm kết quả chính xác hơn.
• Báo với cơ sở nếu lỡ ăn hoặc uống trong khoảng thời gian cần nhịn; nhân viên y tế sẽ hướng dẫn có cần đổi lịch hay không.

Báo cho bác sĩ về thuốc và tình trạng sức khỏe

Nếu mẹ có thuốc đang dùng hoặc tình trạng sức khỏe có thể ảnh hưởng đến khâu chuẩn bị, hãy trao đổi với bác sĩ hoặc cơ sở xét nghiệm trước ngày làm nghiệm pháp. Cụ thể, mẹ nên:

• Báo các thuốc điều trị, vitamin và sản phẩm bổ sung đang dùng.
• Không tự ngừng thuốc, đổi liều hoặc dời giờ uống thuốc; cách xử trí tùy loại thuốc, lý do sử dụng và tình trạng của mẹ.
• Báo trước nếu đang không khỏe, khó uống dung dịch, từng nôn khi làm xét nghiệm hoặc gặp khó khăn khi nhịn đói.

Nếu cần, cơ sở sẽ hướng dẫn thêm hoặc trao đổi với bác sĩ trước khi bắt đầu xét nghiệm.

Trao đổi thông tin với bác sĩ về tình hình sức khỏe

Hỏi trước về thời gian và lịch lấy mẫu

Quy trình có các mốc lấy máu sau khi uống dung dịch, nên mẹ cần dành đủ thời gian, tránh xếp lịch khác quá sát. Trước khi đến, mẹ có thể xác nhận với cơ sở:

• Giờ đăng ký và thời gian dự kiến hoàn tất các mốc lấy mẫu.
• Giấy tờ hoặc kết quả xét nghiệm trước đó cần mang theo.
• Hướng dẫn về thuốc đang dùng trong ngày làm xét nghiệm.

Thời gian ở phòng khám còn tùy khâu tiếp nhận và lượng người đến làm xét nghiệm.

Các bước thực hiện nghiệm pháp dung nạp glucose khi mang thai

Phần dưới đây mô tả quy trình 75 g một bước được đề cập trong hướng dẫn quốc gia. Quy trình cụ thể tại cơ sở cần được xác nhận trước khi xuất bản hoặc áp dụng cho một ca khám nhất định. [2][3]

Lấy mẫu máu lúc đói

Sau khi tiếp nhận và xác nhận thông tin, nhân viên y tế lấy mẫu máu để đo glucose lúc đói. Đây là mẫu đầu tiên, được lấy trước khi uống dung dịch glucose. Mẹ nên:

• Báo nếu chưa nhịn đủ thời gian hoặc lỡ ăn, uống đồ có năng lượng.
• Cho nhân viên y tế biết về thuốc vừa sử dụng nếu chưa được hướng dẫn trước.
• Hỏi nhân viên y tế xem có cần đổi lịch nếu điều kiện chuẩn bị chưa đúng.

Thông tin này giúp cơ sở quyết định có tiếp tục quy trình vào thời điểm đó hay không.

Uống dung dịch glucose

Theo hướng dẫn 75 g, mẹ uống dung dịch chứa 75 g glucose trong vòng 5 phút. Nhân viên y tế sẽ hướng dẫn cách uống và ghi nhận thời điểm để tính các mốc lấy mẫu sau đó. [2]

Mẹ cần:

• Uống đúng dung dịch và lượng do cơ sở cung cấp.
• Không tự pha dung dịch tại nhà hoặc tự điều chỉnh lượng glucose.
• Báo nhân viên y tế nếu thấy khó uống hoặc có biểu hiện khó chịu.

Nồng độ, lượng uống và cách tính giờ phải theo quy trình xét nghiệm của cơ sở.

Uống dung dịch glucose

Chờ lấy máu theo các mốc sau uống

Với OGTT 75 g một bước, mẫu máu được lấy sau 1 giờ và sau 2 giờ kể từ khi uống dung dịch. Hướng dẫn quốc gia lưu ý thai phụ không ăn uống thêm trong thời gian chờ; mẹ nên ở lại khu vực xét nghiệm và làm theo hướng dẫn của nhân viên y tế. [2]

Trong lúc chờ, mẹ nên:

• Ghi nhớ thời điểm uống dung dịch nếu nhân viên y tế yêu cầu.
• Không tự rời cơ sở hoặc vận động gắng sức.
• Báo ngay nếu cảm thấy buồn nôn, chóng mặt, mệt nhiều hoặc có biểu hiện bất thường.
• Hỏi nhân viên y tế trước khi rời cơ sở, kể cả khi đã lấy mẫu cuối.

Không tự kết luận rằng kết quả vẫn sử dụng được hay cần làm lại; cơ sở sẽ quyết định bước tiếp theo.

Ngoài phương pháp OGTT 75 g một bước còn có phương pháp hai bước. Trước hết uống tải glucose 50 g khi không nhịn đói; nếu kết quả sàng lọc đạt ngưỡng được chọn thì làm OGTT 100 g khi đói, đo ở nhiều thời điểm. Đây không phải quy trình 75 g một bước. Cách dùng phương pháp hai bước có thể khác theo hướng dẫn chuyên môn và cơ sở y tế. [3][4]

Khi nhận lịch xét nghiệm, mẹ có thể hỏi cơ sở:

• Tên xét nghiệm và phương pháp nào sẽ được thực hiện?
• Cần uống lượng glucose bao nhiêu?
• Mẫu máu được lấy vào những mốc nào?

Không so sánh các con số từ hai quy trình khác nhau hoặc tự dùng ngưỡng của phương pháp này để đọc kết quả phương pháp kia.

Hướng dẫn mẹ bầu đọc kết quả nghiệm pháp

Kết quả OGTT cần được đọc theo đúng phương pháp, đơn vị đo và thời điểm lấy mẫu. Theo quy trình 75 g một bước trong hướng dẫn quốc gia, các ngưỡng glucose huyết tương là: lúc đói ≥92 mg/dL (5,1 mmol/L), sau 1 giờ ≥180 mg/dL (10,0 mmol/L), hoặc sau 2 giờ ≥153 mg/dL (8,5 mmol/L). Với các ngưỡng này, một giá trị đạt hoặc vượt mốc tương ứng có thể đáp ứng tiêu chí xét nghiệm đái tháo đường thai kỳ. [2][3]

Hướng dẫn quốc gia cũng phân biệt tình trạng này với đái tháo đường mang thai (đái tháo đường rõ). Glucose huyết tương tĩnh mạch lúc đói ≥126 mg/dL (7,0 mmol/L) cần được xác nhận ở hai thời điểm khác nhau hoặc kèm HbA1c bất thường. Glucose bất kỳ ≥200 mg/dL (11,1 mmol/L) kèm triệu chứng tăng đường huyết điển hình hoặc cơn tăng glucose cấp cũng cần được bác sĩ đánh giá theo tiêu chí này. Vì vậy, bác sĩ cần xem toàn bộ phiếu xét nghiệm và bối cảnh thai kỳ trước khi kết luận. [2][3]

Thông tin không áp dụng cho mọi kết quả xét nghiệm đường huyết hoặc quy trình khác. Đối với phương pháp 2 bước, lượng glucose và tiêu chí khác nhau. Bác sĩ cần xem kết quả labo, thời điểm lấy mẫu, thông tin thai kỳ và quy trình cơ sở đã sử dụng trước khi đưa ra kết luận.

Mẹ cũng không nên so sánh trực tiếp kết quả của mình với kết quả của người khác. Cùng một chỉ số có thể được đánh giá trong các bối cảnh khác nhau, nhất là khi thai phụ đã được làm xét nghiệm sớm hoặc có bệnh nền. Nếu phiếu kết quả ghi đơn vị mmol/L thay vì mg/dL, hãy đối chiếu đúng đơn vị và mốc lấy mẫu trước khi hỏi bác sĩ.

Kết quả máy đo đường huyết cá nhân tại nhà có thể hỗ trợ theo dõi trong một số tình huống, nhưng không thay thế mẫu glucose huyết tương tĩnh mạch dùng trong chẩn đoán theo hướng dẫn. Nếu bảng kết quả có chỉ số bất thường hoặc mẹ không hiểu một thuật ngữ, hãy trao đổi trực tiếp với bác sĩ. [2]

Đọc kết quả nghiệm pháp glucose khi mang thai

Xử trí khi kết quả bất thường

Trước tiên, mẹ nên hẹn hoặc trao đổi với bác sĩ đang theo dõi thai kỳ để được giải thích kết quả trong đúng hoàn cảnh. Một kết quả bất thường không cho biết toàn bộ tình trạng sức khỏe của mẹ và thai, cũng không có nghĩa mẹ nên tự bắt đầu chế độ ăn kiêng hay điều trị.

Khi trao đổi với bác sĩ, mẹ có thể chuẩn bị:

• Phiếu kết quả đầy đủ, bao gồm các mốc lấy mẫu và đơn vị đo.
• Thông tin về thời điểm làm xét nghiệm, thời gian nhịn đói và mẹ đã uống dung dịch theo hướng dẫn hay chưa.
• Danh sách thuốc, vitamin hoặc sản phẩm bổ sung đang sử dụng.
• Các kết quả xét nghiệm thai kỳ trước đó nếu có.

Sau khi đánh giá, bác sĩ sẽ quyết định có cần theo dõi thêm hoặc điều chỉnh kế hoạch chăm sóc thai kỳ hay không. Nếu được chẩn đoán đái tháo đường thai kỳ, mẹ sẽ được tư vấn về các bước quản lý phù hợp. Bài viết này không đưa ra phác đồ điều trị vì lựa chọn theo dõi phụ thuộc vào từng thai phụ và cần bác sĩ trực tiếp chỉ định.

Nếu mẹ đang ở cơ sở xét nghiệm và cảm thấy nôn, chóng mặt hoặc mệt bất thường, hãy báo nhân viên y tế ngay tại thời điểm đó. Không tự rời đi hoặc cố hoàn tất quy trình mà chưa thông báo.

Câu hỏi về nghiệm pháp xét nghiệm đường huyết khi mang thai

Trước khi làm nghiệm pháp có cần nhịn ăn không?

Với quy trình 75 g một bước trong hướng dẫn quốc gia, thai phụ cần nhịn đói ít nhất 8 giờ và có thể uống nước lọc. Mẹ nên xác nhận lịch nhịn đói với cơ sở thực hiện vì thời điểm lấy mẫu và hướng dẫn tiếp nhận có thể khác nhau. [2]

Có được uống nước lọc trong lúc nhịn đói không?

Hướng dẫn chuẩn bị trước xét nghiệm nêu có thể uống nước lọc trong thời gian nhịn đói. Sau khi bắt đầu quy trình và uống dung dịch glucose, hướng dẫn được đối chiếu nêu không ăn uống thêm trong thời gian làm nghiệm pháp. Hãy làm theo hướng dẫn trực tiếp tại cơ sở. [2]

Xét nghiệm mất bao lâu?

Quy trình 75 g có các mốc lấy máu sau uống 1 giờ và 2 giờ, ngoài thời gian tiếp nhận và lấy mẫu lúc đói. Tổng thời gian tại cơ sở có thể dài hơn do chờ và hoàn tất các bước. Hãy hỏi nơi thực hiện để sắp xếp lịch phù hợp.

Nếu buồn nôn hoặc nôn sau khi uống dung dịch thì cần làm gì?

Báo ngay nhân viên y tế tại cơ sở. Không tự quyết định tiếp tục, dừng hay làm lại xét nghiệm; nhân viên y tế sẽ đánh giá tình huống và hướng dẫn bước tiếp theo.

Kết quả đường huyết lúc đói bình thường có nghĩa là không cần làm OGTT nữa không?

Không nên tự kết luận như vậy. Lịch và loại xét nghiệm tiếp theo phụ thuộc tuổi thai, kết quả trước đó, yếu tố nguy cơ và chỉ định của bác sĩ. Ở nhiều trường hợp, bác sĩ vẫn hẹn tầm soát thường quy vào tuần 24 - 28. [2]

Lịch xét nghiệm phụ thuộc vào tuổi thai và kết quả trước đó

Nghiệm pháp dung nạp glucose khi mang thai giúp bác sĩ đánh giá đường huyết theo các mốc sau khi uống dung dịch glucose. Mốc tầm soát thường quy là tuần 24 - 28, còn cách chuẩn bị, lượng glucose và tiêu chuẩn đọc kết quả cần gắn với đúng quy trình được chỉ định. Mẹ nên xác nhận trước lịch nhịn đói, báo về thuốc đang dùng và trao đổi với bác sĩ khi có kết quả bất thường.

Phòng khám 125 Thái Thịnh - Thai Thinh Medic có quy trình thăm khám, tư vấn và lấy mẫu xét nghiệm đường huyết cho kết quả nhanh chóng, chính xác. Liên hệ ngay để được tư vấn chi tiết!

Tài liệu tham khảo:

1. Bộ Y tế. Quyết định 1470/QĐ-BYT ngày 29/05/2024: Hướng dẫn quốc gia về sàng lọc và quản lý đái tháo đường thai kỳ. Bản PDF của hướng dẫn (bản lưu trữ tại Đại học Duy Tân; PDF bao gồm văn bản triển khai của Sở Y tế TP.HCM và Quyết định Bộ Y tế). Thông tin quyết định cũng được đối chiếu tại Cổng chuyên môn Hội Bác sĩ Gia đình TP.HCM và Bệnh viện Đa khoa Bạc Liêu.
2. Cổng thông tin chuyên về đái tháo đường. Đái tháo đường thai kỳ: thời điểm tầm soát và các phương pháp. daithaoduong.kcb.vn.
3. U.S. Preventive Services Task Force. Gestational Diabetes: Screening. Khuyến nghị và thông tin về các phương pháp sàng lọc.
4. Centers for Disease Control and Prevention. Symptoms of Diabetes. Symptoms of gestational diabetes.