Rối loạn mỡ máu không còn là căn bệnh của riêng người cao tuổi mà ngày càng có xu hướng trẻ hóa và trở thành một trong những bệnh lý chuyển hóa phổ biến. Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), rối loạn lipid máu liên quan đến hơn 50% các ca bệnh tim thiếu máu cục bộ và gây ra khoảng 4 triệu ca tử vong mỗi năm trên toàn cầu. Rối loạn lipid máu là nguyên nhân hàng đầu dẫn đến xơ vữa động mạch, nhồi máu cơ tim và đột quỵ.
Theo thống kê từ Viện Dinh dưỡng Quốc gia, Việt Nam hiện có khoảng 29% người trưởng thành bị mỡ máu cao, riêng tại các đô thị lớn con số này lên tới 44,3%. Cục Y tế dự phòng - Bộ Y tế cũng khẳng định rối loạn lipid máu là yếu tố nguy cơ chính của các bệnh lý tim mạch - nội tiết - chuyển hóa.
Hiểu rõ nguyên nhân gây rối loạn mỡ máu chính là biện pháp giúp bạn chủ động phòng ngừa và ngăn chặn các biến chứng nguy hiểm của bệnh lý này. Bài viết dưới đây của Phòng khám 125 Thái Thịnh sẽ phân tích chi tiết các tác nhân từ thói quen sinh hoạt, yếu tố di truyền, giúp bạn nhận diện sự mất cân bằng giữa cholesterol và triglyceride để bảo vệ sức khỏe kịp thời.
Rối loạn mỡ máu là gì?
Trước khi đi sâu vào các nguyên nhân gây rối loạn mỡ máu, chúng ta cần hiểu rõ bản chất mỡ máu là gì. Rối loạn mỡ máu, hay còn gọi là rối loạn lipid máu, không đơn thuần là sự gia tăng của mỡ trong cơ thể. Nó là sự mất cân bằng của các thành phần mỡ khác nhau trong huyết tương của máu.
Trong cơ thể, mỡ không thể tự di chuyển trong máu. Chúng cần kết hợp với các protein để tạo thành các hạt gọi là Lipoprotein. Có ba chỉ số quan trọng nhất cấu thành nên mỡ máu:
- Cholesterol LDL (mỡ xấu) có nhiệm vụ vận chuyển cholesterol từ gan đến các tế bào. Tuy nhiên, khi lượng LDL dư thừa sẽ gây lắng đọng vào thành mạch máu, hình thành mảng bám, gây hẹp lòng mạch và dẫn đến xơ vữa động mạch.
- Cholesterol HDL (mỡ tốt) đóng vai trò thu gom cholesterol dư thừa từ các mô và mạch máu mang trở về gan để đào thải. Mức HDL thấp cũng là một yếu tố tăng nguy cơ tim mạch.
- Triglyceridelà dạng chất béo trung tính, đóng vai trò dự trữ năng lượng cho cơ thể. Khi triglyceride tăng quá cao, máu sẽ trở nên đặc, độ nhớt tăng lên, làm tăng nguy cơ đông máu và viêm tụy cấp.
Rối loạn mỡ máu xảy ra khi có một hoặc nhiều rối loạn như tăng Cholesterol toàn phần, tăng LDL-Cholesterol, tăng Triglyceride hoặc giảm HDL-Cholesterol. Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), cholesterol máu cao là yếu tố nguy cơ chính của bệnh tim mạch, gây ra khoảng 2,6 triệu ca tử vong mỗi năm trên toàn cầu. Tuy nhiên, điều đáng lo ngại là phần lớn người bệnh không biết mình mắc bệnh do triệu chứng rối loạn mỡ máu thường diễn tiến âm thầm, khó nhận biết. Do đó, việc duy trì chỉ số mỡ máu an toàn là cách tốt nhất để bảo vệ sức khỏe tim mạch.
Rối loạn mỡ máu là tình trạng mất cân bằng các loại mỡ trong cơ thể
TOP 7 nguyên nhân gây rối loạn mỡ máu
Chế độ ăn uống không khoa học
Theo các nghiên cứu dịch tễ học, hơn 70% các trường hợp mắc bệnh hiện nay xuất phát từ lối sống thiếu khoa học. Đây là những nguyên nhân gây rối loạn mỡ máu có thể thay đổi được, và cũng là mục tiêu chính của các biện pháp điều trị không dùng thuốc.
- Lạm dụng chất béo bão hòa có nhiều trong mỡ động vật, da gia cầm, các sản phẩm từ sữa nguyên kem, bơ và phô mai. Khi nạp quá nhiều chất béo bão hòa, gan sẽ giảm khả năng đào thải LDL-cholesterol ra khỏi máu. Các chuyên gia tim mạch khuyến cáo lượng chất béo bão hòa chỉ nên chiếm dưới 7% tổng năng lượng nạp vào hàng ngày.
- Chất béo chuyển hóa là loại chất béo nguy hiểm nhất, thường xuất hiện trong thực phẩm chế biến sẵn, đồ chiên rán ngập dầu (khoai tây chiên, gà rán), bánh quy công nghiệp và mì ăn liền. Trans fat vừa làm tăng cholesterol cao (loại xấu - LDL) vừa làm giảm cholesterol tốt (HDL). Chỉ cần một lượng nhỏ trans fat trong khẩu phần ăn cũng làm tăng đáng kể nguy cơ mắc bệnh tim mạch.
- Tiêu thụ quá nhiều đường và tinh bột tinh chế, ăn quá nhiều cơm trắng, bánh kẹo ngọt, nước ngọt có ga, cơ thể sẽ chuyển hóa lượng đường dư thừa thành năng lượng dự trữ dưới dạng Triglyceride. Đây là nguyên nhân hàng đầu khiến chỉ số triglyceride tăng vọt ở người Việt Nam, ngay cả ở những người có thể trạng gầy.
- Ăn ít chất xơ có trong rau xanh, yến mạch, các loại đậu,... làm mất khả năng loại bỏ cholesterol trong ruột và đào thải ra ngoài trước khi nó được hấp thụ vào máu.
Chế độ ăn uống không khoa học là nguyên nhân gây rối loạn mỡ máu
Ít vận động
Ít vận động là nguyên nhân gây rối loạn mỡ máu phổ biến nhưng thường bị xem nhẹ, đặc biệt là với người làm công việc văn phòng. Về mặt cơ chế sinh học, vận động thể chất giúp kích thích hoạt động của enzyme Lipoprotein Lipase – một loại enzyme chịu trách nhiệm phân giải triglyceride và chuyển hóa chúng thành năng lượng.
Khi bạn lười vận động, hoạt động của enzyme này bị ức chế, dẫn đến sự tích tụ mỡ trong máu. Hơn nữa, tập thể dục là phương pháp tự nhiên hiệu quả nhất để nâng cao chỉ số HDL-Cholesterol (mỡ tốt).
Dân văn phòng, ngồi nhiều có nguy cơ rối loạn mỡ máu cao
Thừa cân, béo phì
Bên cạnh đó, thừa cân và béo phì, đặc biệt là béo bụng, có mối liên hệ mật thiết với rối loạn lipid máu. Mô mỡ, đặc biệt là mỡ nội tạng, hoạt động như một tuyến nội tiết, tiết ra các axit béo tự do và các chất gây viêm vào máu. Dòng axit béo này chảy về gan, buộc gan phải sản xuất thêm nhiều VLDL (tiền thân của LDL), từ đó làm tăng lượng cholesterol xấu.
Một vòng luẩn quẩn thường thấy là: Lười vận động dẫn đến béo phì dẫn và béo phì gây rối loạn chuyển hóa mỡ khiến cơ thể nặng nề khiến người bệnh càng lười vận động hơn. Để phá vỡ vòng tròn này, việc kiểm soát cân nặng và duy trì hoạt động thể chất là bắt buộc.
Thừa cân, béo phì và rối loạn mỡ máu có mối quan hệ gắn liền với nhau
Sử dụng rượu bia và thuốc lá thường xuyên
Trong khói thuốc lá chứa hàng ngàn hóa chất độc hại, trong đó Nicotine và khí CO là nguy hiểm nhất đối với mạch máu. Hút thuốc lá, kể cả hút thuốc thụ động sẽ làm tổn thương lớp nội mạc mạch máu, tạo điều kiện thuận lợi cho LDL-cholesterol xâm nhập và bám dính vào thành mạch, đẩy nhanh quá trình xơ vữa động mạch. Ngoài ra, thuốc lá còn làm giảm đáng kể lượng HDL-cholesterol bảo vệ cơ thể. Người hút thuốc lá có nguy cơ bị biến cố tim mạch cao gấp nhiều lần người bình thường dù chỉ số mỡ máu chỉ tăng nhẹ.
Rượu bia tác động trực tiếp lên gan, đây là nhà máy xử lý mỡ của cơ thể. Khi uống rượu, gan phải ưu tiên giải độc cồn thay vì chuyển hóa mỡ. Hậu quả là quá trình oxy hóa axit béo bị ngưng trệ, làm cho chỉ số triglyceride tăng cao đột biến. Ở những người nghiện rượu, tình trạng gan nhiễm mỡ và viêm tụy do tăng triglyceride là rất phổ biến. Mặc dù một số nghiên cứu cho rằng một lượng rượu vang đỏ nhỏ có thể tốt cho tim mạch, nhưng lạm dụng rượu bia chưa bao giờ là một lựa chọn an toàn cho người bị rối loạn mỡ máu.
Bia rượu, thuốc lá,… gây rối loạn mỡ máu
Nguyên nhân gây rối loạn mỡ máu do di truyền
Nếu bạn có lối sống lành mạnh, ăn chay trường, tập thể dục đều đặn nhưng xét nghiệm vẫn cho thấy cholesterol cao chót vót, rất có thể bạn nằm trong nhóm nguyên nhân di truyền. Y học gọi tình trạng này là tăng cholesterol máu gia đình. Đây là một bệnh lý di truyền trội, xảy ra do đột biến gen ảnh hưởng đến cách cơ thể tái chế LDL-cholesterol. Những người mắc bệnh này thường có chỉ số LDL rất cao, thường trên 190 mg/dL) và có nguy cơ bị nhồi máu cơ tim sớm (trước 50 tuổi ở nam và trước 60 tuổi ở nữ). Đôi khi, bệnh biểu hiện ra bên ngoài qua các u vàng ở gân gót chân, khuỷu tay hoặc ban vàng quanh mí mắt.
Yếu tố di truyền
6. Nguyên nhân rối loạn mỡ máu do tuổi tác và giới tính
Tuổi tác và giới tính cũng là nguyên nhân gây rối loạn mỡ máu mà nhiều người gặp phải.
- Tuổi tác ảnh hưởng đến quá trình chuyển hóa của cơ thể. Tuổi càng cao, khả năng chuyển hóa chậm lại, gan xử lý cũng suy giảm dẫn đến mỡ máu tăng cao hơn.
- Giới tính cũng quyết định đến mức độ cholesterol. Ở phụ nữ trước mãn kinh, cholesterol thường thấp hơn nam giới nhờ sự bảo vệ của hormone Estrogen (giúp tăng HDL). Tuy nhiên, sau khi mãn kinh, lượng Estrogen sụt giảm nghiêm trọng khiến mức LDL ở phụ nữ tăng lên nhanh chóng, làm tăng nguy cơ mắc bệnh tim mạch ngang bằng hoặc thậm chí cao hơn nam giới.
Do tuổi tác và giới tính
7. Rối loạn mỡ máu thứ phát do các bệnh lý nền
Trong trường hợp nguyên nhân gây rối loạn mỡ máu không phải do chuyển hóa lipid mà là do bệnh lý khác gây ra hoặc tác dụng của thuốc điều trị. Đây được gọi là rối loạn mỡ máu thứ phát.
- Đái tháo đường, đặc biệt là tuýp 2, tình trạng kháng insulin làm tăng đường huyết và rối loạn chuyển hóa mỡ máu. Bệnh nhân tiểu đường thường gặp tình trạng Triglyceride tăng cao, HDL thấp và sự xuất hiện của các hạt LDL nhỏ, đậm đặc dễ dàng chui qua thành mạch máu và gây xơ vữa động mạch mạnh hơn nhiều so với LDL thông thường.
- Suy giáp gây ảnh hưởng đến khả năng chuyển hóa của cơ thể, tăng cholesterol toàn phần và LDL trong máu.
- Bệnh thận mãn tính và thận hư làm mất protein qua nước tiểu, kích thích gan tăng tổng hợp lipoprotein để bù đắp áp lực keo, từ đó làm tăng cholesterol và triglyceride.
- Bệnh viêm gan, xơ gan, tắc mật… gây ảnh hưởng đến khả năng chuyển hóa và đào thải mỡ.
Ngoài ra, một số loại thuốc điều trị cũng có thể gây rối loạn mỡ máu như tác dụng phụ không mong muốn:
- Thuốc lợi tiểu (Thiazide) và thuốc chẹn Beta (dùng trong điều trị cao huyết áp).
- Thuốc Corticoid (dùng chống viêm, trị khớp, dị ứng) nếu dùng kéo dài.
- Thuốc tránh thai đường uống (chứa Estrogen và Progestin).
- Thuốc ức chế miễn dịch (Cyclosporine).
Do các bệnh lý nền
Cách chủ động phòng ngừa rối loạn mỡ máu
Hiểu rõ các nguyên nhân gây rối loạn mỡ máu giúp phòng ngừa sớm và hiệu quả. Để kiểm soát và phòng ngừa rối loạn mỡ máu, bạn cần kết hợp giữa dinh dưỡng - vận động - tầm soát.
- Chế độ ăn uống tránh xa mỡ máu khoa học, ưu tiên chất béo tốt, tăng cường chất xơ, rau củ quả và hạn chế đường, tinh bột nhanh.
- Vận động vừa phải, đều đặn, duy trì ít nhất 30 phút vận động ở cường độ trung bình mỗi ngày như đi bộ nhanh, bơi lội, đạp xe,.... Để giảm cân hoặc giảm triglyceride tăng, bạn nên đi lại nhẹ nhàng sau mỗi 45 - 60 phút ngồi làm việc.
- Tầm soát và xét nghiệm theo dõi chỉ số mỡ máu định kỳ ít nhất 5 năm/ lần với người trên 20 tuổi và 6 - 12 tháng/ lần với người trên 45 tuổi.
- Người có yếu tố nguy cơ như béo phì, hút thuốc, tiểu đường,... nên thăm khám thường xuyên với bác sĩ chuyên khoa.
- Tuân thủ điều trị với người bị rối loạn mỡ máu do di truyền hoặc nhóm có nguy cơ tim mạch cao để kiểm soát và phòng ngừa biến chứng nguy hiểm.
Phòng ngừa và kiểm soát rối loạn mỡ máu
FAQ – Câu hỏi thường gặp về nguyên nhân gây rối loạn mỡ máu
1. Rối loạn mỡ máu có phải chỉ do ăn nhiều mỡ không?
Không. Ngoài chế độ ăn nhiều chất béo, rối loạn mỡ máu còn do di truyền, ít vận động, rối loạn chuyển hóa, bệnh nền như tiểu đường, gan nhiễm mỡ, suy giáp,..., stress kéo dài và thói quen sinh hoạt không lành mạnh.
2. Người gầy có bị rối loạn mỡ máu không?
Có. Người gầy vẫn có thể rối loạn lipid máu nếu ăn uống mất cân đối, ít vận động, hút thuốc lá, uống rượu bia hoặc có yếu tố di truyền.
3. Rối loạn mỡ máu có di truyền không?
Có. Một số dạng rối loạn mỡ máu mang tính di truyền như tăng cholesterol máu gia đình,... khiến LDL-C tăng rất cao ngay từ khi còn trẻ.
4. Stress có gây rối loạn mỡ máu không?
Có. Stress kéo dài làm tăng hormone cortisol, ảnh hưởng đến chuyển hóa lipid, thúc đẩy tăng triglycerid và LDL-cholesterol.
Stress là một trong những nguyên nhân gây rối loạn mỡ máu
5. Uống rượu bia nhiều có gây mỡ máu cao không?
Có. Rượu bia làm tăng triglycerid, rối loạn chuyển hóa gan và làm nặng thêm tình trạng rối loạn lipid máu.
6. Không có triệu chứng thì có cần xét nghiệm mỡ máu không?
Có. Rối loạn mỡ máu thường không có triệu chứng rõ ràng. Xét nghiệm lipid máu định kỳ là cách duy nhất để phát hiện sớm và phòng ngừa biến chứng tim mạch
7. Chỉ số mỡ máu thế nào là an toàn?
Mục tiêu của các biện pháp phòng ngừa và kiểm soát mỡ máu là giữ cho chỉ số này ở mức an toàn. Mức an toàn là khi:
- Cholesterol toàn phần: < 200 mg/dL (5.2 mmol/L)
- LDL-Cholesterol: < 100 mg/dL (2.6 mmol/L) (Với người có bệnh tim mạch, mục tiêu có thể thấp hơn < 70 mg/dL hoặc < 55 mg/dL).
- HDL-Cholesterol: > 40 mg/dL (1.0 mmol/L) ở nam và > 50 mg/dL (1.3 mmol/L) ở nữ.
- Triglyceride: < 150 mg/dL (1.7 mmol/L).
Nguyên nhân gây rối loạn mỡ máu rất đa dạng, kết hợp giữa gen di truyền, bệnh lý nền và lối sống, sinh hoạt thiếu khoa học. Trong đó, lối sống là yếu tố chúng ta hoàn toàn có thể kiểm soát được. Đừng đợi đến khi cơ thể lên tiếng bằng những cơn đau thắt ngực hay biến chứng đột quỵ mới bắt đầu lo lắng. Tại Phòng khám 125 Thái Thịnh - Thai Thinh Medic, với đội ngũ bác sĩ giàu kinh nghiệm và hệ thống thiết bị y tế hiện đại bạn sẽ được thăm khám, tư vấn và làm các xét nghiệm để chẩn đoán và kiểm soát mỡ máu kịp thời, giúp bảo vệ sức khỏe toàn diện.
Thông tin tham khảo:
https://www.who.int/health-topics/cardiovascular-diseases#tab=tab_1
