Tết Nguyên Đán là thời điểm của niềm vui sum họp, nhưng đây cũng là lúc các phòng cấp cứu tại các bệnh viện lớn thường xuyên ghi nhận sự gia tăng đột biến của các ca bệnh tiêu hóa thường gặp ngày Tết. Theo thống kê y tế hằng năm, số lượng bệnh nhân nhập viện do rối loạn tiêu hóa, ngộ độc thực phẩm hay viêm tụy cấp có thể tăng từ 20-30% trong dịp này. Nguyên nhân chủ yếu xuất phát từ sự thay đổi đột ngột trong thói quen sinh hoạt, việc tiêu thụ quá mức các thực phẩm giàu đạm, chất béo, rượu bia và đồ ngọt. Một hệ tiêu hóa khỏe mạnh không chỉ giúp bạn tận hưởng trọn vẹn hương vị của mâm cỗ Tết mà còn giúp duy trì sức khỏe cho cả năm mới.
Bài viết dưới đây của Phòng khám 125 Thái Thịnh, được tham vấn bởi bác sĩ CKI nội tổng hợp Nguyễn Văn Nhâm, sẽ tổng hợp các bệnh tiêu hóa thường gặp ngày Tết, dấu hiệu nhận biết và hướng dẫn xử lý để bạn và gia đình an tâm vui xuân.
Tại sao các bệnh tiêu hóa lại gia tăng đột biến vào dịp Tết?
Theo thống kê của Cơ quan quản lý an toàn thực phẩm Việt Nam, có đến 131 vụ ngộ độc ảnh hưởng đến 4.796 người, 23 ca tử vong trong năm 2024. Đặc biệt là trong dịp Tết luôn ghi nhận sự gia tăng đột biến của các ca cấp cứu liên quan đến đường ruột. Nguyên nhân chính xuất phát từ việc thay đổi thói quen ăn uống và sinh hoạt một cách đột ngột.
- Nạp quá nhiều đạm, mỡ động vật và đồ ngọt từ bánh mứt khiến hệ tiêu hóa bị quá tải.
- Tần suất sử dụng rượu, bia và nước ngọt có gas tăng cao làm tổn thương niêm mạc dạ dày.
- Tiêu thụ thực phẩm tích trữ dài ngày, hâm đi hâm lại thức ăn nhiều lần tạo điều kiện cho vi khuẩn phát triển.
- Nhịp sinh học bị xáo trộn do thức khuya, ăn uống không đúng bữa làm giảm hiệu quả hoạt động của nhu động ruột.
Chế độ dinh dưỡng dư thừa đạm và chất béo gây gánh nặng lên hệ tiêu hóa
TOP 7+ bệnh tiêu hóa thường gặp ngày Tết
Để chủ động bảo vệ sức khỏe, bạn cần nắm rõ các triệu chứng của những bệnh lý phổ biến dưới đây để có phương án xử lý kịp thời.
1. Đầy hơi, chướng bụng và khó tiêu
Đầy hơi và khó tiêu (Indigestion) là tình trạng phổ biến nhất mà hầu như ai cũng từng trải qua trong dịp Tết. Nguyên nhân là do tiêu thụ quá nhiều thực phẩm sinh hơi và khó tiêu hóa. Bánh chưng, bánh tét làm từ gạo nếp có cấu trúc tinh bột dẻo, kết hợp với nhân thịt mỡ tạo nên một hỗn hợp rất khó để dịch vị dạ dày phân cắt hoàn toàn trong thời gian ngắn.
Khi thức ăn không được tiêu hóa hết ứ đọng tại dạ dày và ruột, chúng sẽ bị lên men bởi vi khuẩn đường ruột, sinh ra các khí như H2, CO2 và methane.
Triệu chứng điển hình là cảm giác bụng căng cứng, ậm ạch, trung tiện nhiều và đôi khi buồn nôn. Để giảm thiểu tình trạng này, cần kiểm soát lượng nếp và mỡ nạp vào. Đặc biệt, nên ăn chậm nhai kỹ để enzyme amylase trong nước bọt hỗ trợ quá trình phân hủy tinh bột ngay từ khoang miệng, giảm gánh nặng cho dạ dày.
Khó tiêu là bệnh tiêu hóa thường gặp sau Tết
2. Ngộ độc thực phẩm
Ngộ độc thực phẩm là tình trạng cấp tính nguy hiểm, thường xảy ra do ăn phải thức ăn nhiễm vi khuẩn (Salmonella, E. coli, Staphylococcus aureus), virus hoặc ký sinh trùng. Trong dịp Tết, việc nấu nướng số lượng lớn và bảo quản không đúng quy trình 'dây chuyền lạnh' (cold chain) là nguyên nhân hàng đầu. Thức ăn để ở nhiệt độ phòng quá 2 giờ hoặc hâm lại không đủ nhiệt độ sôi là môi trường lý tưởng để vi khuẩn sinh sôi.
Biểu hiện của ngộ độc thực phẩm thường xuất hiện từ vài giờ đến một ngày sau khi ăn, bao gồm: đau bụng quặn thắt từng cơn, nôn mửa dữ dội, tiêu chảy nhiều lần và có thể kèm sốt. Trong trường hợp ngộ độc do độc tố tụ cầu, triệu chứng nôn mửa thường chiếm ưu thế. Ngược lại, nhiễm khuẩn Salmonella thường gây tiêu chảy và sốt cao. Đây là tình trạng cần được theo dõi sát sao để tránh biến chứng mất nước và nhiễm trùng huyết.
Biểu hiện của ngộ độc thực phẩm
3. Tiêu chảy và kiết lỵ
Tiêu chảy cấp trong ngày Tết là chứng rối loạn tiêu hóa thường liên quan đến việc tiêu thụ thực phẩm lạ, đồ sống (như nem chua, tiết canh) hoặc nguồn nước không đảm bảo. Khi niêm mạc ruột bị tấn công bởi tác nhân gây bệnh, cơ chế hấp thu nước bị đảo lộn, thay vào đó là tăng bài tiết dịch vào lòng ruột, dẫn đến đi ngoài phân lỏng liên tục.
Kiết lỵ lại là một thể nhiễm trùng nặng hơn, thường do Amip hoặc trực khuẩn Shigella gây ra, với biểu hiện đi ngoài phân nhầy máu, đau quặn mót rặn.
Sự nguy hiểm của tiêu chảy nằm ở việc mất nước và rối loạn điện giải (Natri, Kali) nhanh chóng, có thể gây suy thận cấp hoặc trụy mạch nếu không được bù dịch kịp thời. Đối với người già và trẻ nhỏ, hệ miễn dịch yếu, tình trạng này càng trở nên nghiêm trọng. Việc sử dụng kháng sinh bừa bãi trong trường hợp này không được khuyến khích trừ khi có chỉ định của bác sĩ, vì có thể làm trầm trọng thêm tình trạng loạn khuẩn ruột.
Kiết lỵ do Amip hoặc trực khuẩn Shigella gây ra
4. Viêm loét dạ dày tái phát
Với những bệnh nhân có tiền sử viêm loét dạ dày - tá tràng, Tết là thời điểm dễ tái phát bệnh nhất. Cơ chế bệnh sinh là sự mất cân bằng giữa yếu tố tấn công (axit HCl, pepsin) và yếu tố bảo vệ (lớp chất nhầy bicarbonate, lưu lượng máu niêm mạc). Rượu bia là tác nhân kích thích mạnh, trực tiếp bào mòn lớp nhầy bảo vệ, trong khi đó các món ăn chua cay, nhiều gia vị lại kích thích tế bào viền tiết ra nhiều axit hơn.
Triệu chứng thường gặp là đau vùng thượng vị (trên rốn), nóng rát, ợ chua, ợ hơi, cơn đau có thể xuất hiện khi đói hoặc ngay sau khi ăn no. Nguy hiểm hơn, nếu uống rượu bia quá nhiều trên nền dạ dày trống rỗng có thể gây xuất huyết dạ dày (chảy máu bao tử), biểu hiện bằng nôn ra máu hoặc đi ngoài phân đen như bã cà phê. Đây là cấp cứu ngoại khoa cần được can thiệp ngay lập tức.
Viêm loét dạ dày tái phát nhiều lần
5. Táo bón
Trái ngược với tiêu chảy, táo bón ngày Tết là hậu quả của chế độ ăn mất cân đối: quá nhiều đạm nhưng lại quá ít chất xơ. Chất xơ đóng vai trò như 'bộ khung' giúp tạo khối phân và kích thích nhu động ruột đẩy phân ra ngoài. Thêm vào đó, tâm lý lười uống nước hoặc thay thế nước lọc bằng nước ngọt, bia rượu khiến phân trở nên khô cứng, khó đào thải.
Táo bón kéo dài không chỉ gây chướng bụng, khó chịu, chán ăn mà còn làm tăng nguy cơ mắc bệnh trĩ hoặc nứt kẽ hậu môn do phải rặn nhiều. Độc tố trong phân tích tụ lâu ngày trong đại tràng cũng có thể tái hấp thu vào máu, gây mệt mỏi, đau đầu. Để khắc phục, không có cách nào tốt hơn là chủ động bổ sung rau xanh trong mỗi bữa ăn và duy trì uống đủ 2-2.5 lít nước mỗi ngày.
Táo bón gây đầy bụng, khó tiêu và ảnh hưởng đến sức khỏe người bệnh
6. Hội chứng ruột kích thích (IBS)
Hội chứng ruột kích thích (IBS - Irritable Bowel Syndrome), hay còn gọi là viêm đại tràng co thắt, chịu ảnh hưởng rất lớn từ trục não - ruột. Dịp Tết, bên cạnh niềm vui, nhiều người (đặc biệt là phụ nữ nội trợ) phải đối mặt với áp lực lo toan, chuẩn bị cỗ bàn, tiếp khách. Sự căng thẳng thần kinh (stress) kết hợp với việc ăn uống các thực phẩm kích thích như đồ tanh, đồ lạ, bia rượu sẽ kích hoạt các cơn co thắt đại tràng bất thường.
Người bệnh thường có biểu hiện đau bụng quặn, nổi cục cứng trên bụng, đi ngoài lúc lỏng lúc táo, hoặc cảm giác đi ngoài không hết phân. Khác với ngộ độc thực phẩm, IBS không gây sốt hay nôn mửa dữ dội nhưng lại gây khó chịu dai dẳng, ảnh hưởng lớn đến chất lượng cuộc sống ngày Tết. Việc kiểm soát tâm lý, thư giãn và tránh xa các thực phẩm nhạy cảm cá nhân là chìa khóa để quản lý hội chứng này.
Hội chứng ruột kích thích
7. Trào ngược dạ dày thực quản (GERD)
Trào ngược dạ dày thực quản (GERD) xảy ra khi dịch vị axit từ dạ dày trào ngược lên thực quản, gây cảm giác nóng rát sau xương ức, ợ nóng, ợ chua. Vào ngày Tết, thói quen ăn khuya, ăn vặt liên tục và nằm nghỉ ngay sau khi ăn là nguyên nhân chính làm suy yếu cơ thắt thực quản dưới (LES) - chiếc van ngăn cách giữa dạ dày và thực quản. Khi dạ dày quá đầy kết hợp với tư thế nằm, áp lực nội dạ dày tăng cao thắng được lực đóng của cơ thắt, đẩy dịch axit trào ngược lên.
Ngoài ra, các thực phẩm phổ biến ngày Tết như chocolate, cà phê, rượu bia, đồ béo cũng là những chất làm giãn cơ thắt thực quản dưới. Để phòng ngừa, nguyên tắc vàng là không nằm ngay sau khi ăn ít nhất 2-3 giờ và kê cao gối khi ngủ nếu bạn hay bị trào ngược về đêm. Chia nhỏ các bữa ăn thay vì ăn quá no một lúc cũng giúp giảm áp lực lên dạ dày.
Trào ngược dạ dày, thực quản
Cách xử lý nhanh tại nhà khi bị bệnh tiêu hóa
Khi gặp các sự cố tiêu hóa nhẹ, việc xử lý đúng cách ngay tại nhà có thể giúp giảm nhanh triệu chứng và ngăn ngừa biến chứng.
- Đối với chứng đầy hơi, khó tiêu, các bài thuốc dân gian như trà gừng ấm hoặc nước chanh muối ấm rất hiệu quả. Gừng chứa gingerol giúp kháng viêm, tăng cường nhu động ruột và tống hơi ra ngoài.
- Mát-xa bụng nhẹ nhàng theo chiều kim đồng hồ để kích thích tiêu hóa.
- Bù nước và điện giải nếu bị tiêu chảy. Dung dịch Oresol là lựa chọn tối ưu nhất, cần được pha đúng tỷ lệ theo hướng dẫn của nhà sản xuất
- Nếu nghi ngờ ngộ độc thực phẩm nhẹ như mới ăn xong, buồn nôn nhưng vẫn tỉnh táo, có thể kích thích nôn để loại bỏ thức ăn nhiễm độc ra khỏi cơ thể.
Các loại trà thảo mộc là giải pháp đơn giản, nhanh chóng ngay tại nhà
Bí quyết ăn uống khoa học để bảo vệ hệ tiêu hóa ngày Tết
Phòng bệnh hơn chữa bệnh. Để hệ tiêu hóa luôn khỏe mạnh xuyên suốt kỳ nghỉ Tết, việc tuân thủ các nguyên tắc ăn uống khoa học là điều bắt buộc.
- Ăn chín, uống sôi, hạn chế tối đa các món gỏi sống, tiết canh tiềm ẩn nhiều ký sinh trùng.
- Bảo quản thực phẩm cần tuân thủ quy tắc 2 giờ: Không để thức ăn đã nấu chín ở nhiệt độ phòng quá 2 giờ. Khi cất tủ lạnh, cần chia nhỏ thức ăn vào các hộp kín và chỉ hâm lại lượng vừa đủ ăn cho một bữa, tránh hâm đi hâm lại cả nồi.
- Duy trì tỷ lệ 50% rau xanh và trái cây, 25% đạm và 25% tinh bột trong khẩu phần ăn. Chất xơ từ rau củ không chỉ chống táo bón mà còn giúp hấp thụ bớt chất béo xấu
- Ăn chậm nhai kỹ, tránh nạp quá nhiều calo.
- Duy trì vận động nhẹ nhàng, đi bộ hoặc tập thể dục nhẹ nhàng, giúp tăng cường trao đổi chất và hỗ trợ nhu động ruột hoạt động trơn tru.
Chế độ dinh dưỡng giàu chất xơ giúp cải thiện rối loạn tiêu hóa
Khi nào bệnh nhân cần đến cơ sở y tế ngay lập tức?
Mặc dù đa số các rối loạn tiêu hóa ngày Tết có thể tự khỏi hoặc xử lý tại nhà, nhưng có những dấu hiệu cảnh báo nguy hiểm mà bạn cần đến bệnh viện ngay lập tức để tránh biến chứng nguy hiểm:
- Xảy ra tình trạng mất nước nặng: môi khô nứt nẻ, mắt trũng sâu, da đàn hồi kém, khát nước dữ dội hoặc li bì, lơ mơ, đặc biệt là ở trẻ em và người già không đi tiểu trong vòng 6 giờ.
- Cơn đau bụng dữ dội, liên tục, không thuyên giảm sau khi đi vệ sinh hoặc dùng thuốc giảm đau thông thường. Đau khu trú tại hố chậu phải có thể là dấu hiệu của viêm ruột thừa, đây là bệnh lý cấp cứu ngoại khoa dễ bị nhầm lẫn với rối loạn tiêu hóa.
- Các dấu hiệu xuất huyết tiêu hóa như nôn ra máu tươi, máu cục hoặc đi ngoài phân đen, mùi khắm.
- Sốt cao liên tục trên 39 độ C kèm rét run, hoặc tiêu chảy kéo dài trên 3 ngày không đỡ cũng là chỉ định bắt buộc phải nhập viện để truyền dịch và điều trị kháng sinh phù hợp.
Khi các dấu hiệu không cải thiện sau vài ngày hoặc sốt cao bạn cần đi thăm khám càng sớm càng tốt
Câu hỏi thường gặp về các bệnh tiêu hóa thường gặp ngày Tết
Ăn bánh chưng bị đầy bụng thì nên làm gì?
Bạn có thể uống ngay một cốc trà gừng ấm, nước ép dứa hoặc ăn vài lát đu đủ chín, nên đi bộ nhẹ nhàng khoảng 15-20 phút để kích thích nhu động ruột. Trong bữa ăn tiếp theo, hãy cắt giảm tinh bột và đạm, tăng cường rau xanh.
Làm sao để phân biệt rối loạn tiêu hóa thông thường và ngộ độc thực phẩm?
Rối loạn tiêu hóa thường diễn tiến từ từ, gây đau bụng âm ỉ, đầy hơi và thay đổi thói quen đi ngoài nhưng hiếm khi gây sốt cao hay mệt lả người. Ngược lại, ngộ độc thực phẩm thường khởi phát đột ngột, dữ dội sau khi ăn, kèm theo nôn thốc nôn tháo, đau quặn bụng từng cơn, tiêu chảy nhiều lần và thường có sốt hoặc ớn lạnh.
Trẻ em bị tiêu chảy ngày Tết có nên cho uống thuốc cầm ngay không?
Không tự ý dùng thuốc cầm tiêu chảy cho trẻ em. Tiêu chảy là phản ứng bảo vệ để tống xuất vi khuẩn. Dùng thuốc cầm có thể khiến vi khuẩn và độc tố bị giữ lại trong ruột, gây phình đại tràng nhiễm độc hoặc nhiễm trùng huyết. Việc quan trọng nhất là bù nước bằng Oresol và đưa trẻ đi khám nếu trẻ sốt cao, phân có máu hoặc nôn nhiều.
Các bệnh tiêu hóa ngày Tết là hệ quả trực tiếp của chế độ ăn uống dư thừa, sinh hoạt thất thường và lạm dụng rượu bia trong dịp lễ kéo dài. Nhận biết sớm các triệu chứng để xử lý và phòng ngừa đúng cách giúp bảo vệ hệ tiêu hóa và sức khỏe lâu dài.
Nếu bạn đang gặp các vấn đề về tiêu hóa sau Tết, hãy liên hệ ngay với Phòng khám 125 Thái Thịnh để được tư vấn và đặt lịch thăm khám sớm nhất.
Nguồn tham khảo:
