Rối loạn tiêu hóa là tình trạng phổ biến ảnh hưởng đến hàng triệu người trên toàn cầu, gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến chức năng tiêu hóa và chất lượng cuộc sống nếu không được điều trị đúng cách.
Theo nghiên cứu của Rome Foundation trên 73.076 người tại 33 quốc gia, hơn 40% dân số toàn cầu mắc ít nhất một rối loạn tiêu hóa chức năng. Tại Việt Nam, tỷ lệ nhiễm Helicobacter pylori - nguyên nhân hàng đầu gây viêm dạ dày và loét dạ dày tá tràng - lên tới 74,6%, thuộc nhóm cao nhất Đông Nam Á (Nguồn: Clinical and Vaccine Immunology, 2005).
Với những biểu hiện đa dạng như đầy hơi, chướng bụng, tiêu chảy, táo bón, đau bụng, rối loạn tiêu hóa không chỉ ảnh hưởng đến khả năng hấp thụ dinh dưỡng mà còn làm giảm đáng kể chất lượng cuộc sống. Để hiểu rõ rối loạn tiêu hóa là gì cùng những dấu hiệu, nguyên nhân và cách xử lý hiệu quả nhằm bảo vệ sức khỏe đường ruột, hãy cùng Phòng khám 125 Thái Thịnh tìm hiểu trong bài viết dưới đây.
Rối loạn tiêu hóa là gì?
Rối loạn tiêu hóa (hay rối loạn tiêu hóa chức năng - FGIDs) là tình trạng hệ tiêu hóa hoạt động không ổn định, khiến quá trình tiêu hóa và hấp thu thức ăn diễn ra kém hiệu quả. Theo nghiên cứu toàn cầu năm 2019, có 88,99 triệu năm sống chung với khuyết tật (DALYs) do các bệnh lý tiêu hóa, chiếm 3,51% tổng gánh nặng bệnh tật toàn cầu.
Khi mắc rối loạn tiêu hóa, người bệnh có thể gặp các biểu hiện như đầy hơi, chướng bụng, đau bụng, tiêu chảy, táo bón hoặc ăn không tiêu. Đây không phải là một bệnh lý riêng lẻ mà là tập hợp nhiều triệu chứng liên quan đến dạ dày, ruột non và đại tràng. Rối loạn tiêu hóa có thể xảy ra ở mọi lứa tuổi, mức độ từ nhẹ, thoáng qua đến kéo dài, ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe đường ruột và chất lượng cuộc sống nếu không được xử lý đúng cách.
- Rối loạn tiêu hóa cấp tính: Thường khởi phát đột ngột và kéo dài trong thời gian ngắn, thường từ vài ngày đến 1–2 tuần. Nguyên nhân phổ biến là ăn uống không hợp vệ sinh, ngộ độc thực phẩm, nhiễm khuẩn hoặc virus đường ruột. Các triệu chứng như tiêu chảy, đau bụng, buồn nôn thường cải thiện khi được chăm sóc và điều chỉnh ăn uống đúng cách.
- Rối loạn tiêu hóa mạn tính: Tình trạng rối loạn tiêu hóa kéo dài hoặc tái phát nhiều lần, thường liên quan đến hội chứng ruột kích thích, viêm đại tràng, rối loạn tiêu hóa chức năng hoặc bệnh lý dạ dày. Nếu không điều trị sớm, rối loạn tiêu hóa mạn tính có thể ảnh hưởng lâu dài đến sức khỏe và khả năng hấp thu dinh dưỡng.
Rối loạn tiêu hóa là tình trạng hệ tiêu hóa hoạt động không bình thường
Triệu chứng rối loạn tiêu hóa thường gặp
Rối loạn tiêu hóa có thể biểu hiện khác nhau ở mỗi người, nhưng phần lớn đều có những dấu hiệu điển hình. Nếu các dấu hiệu rối loạn tiêu hóa xuất hiện thường xuyên hoặc kéo dài trên vài ngày, bạn nên theo dõi và đi khám để được tư vấn và điều trị phù hợp.
- Đầy hơi, chướng bụng: Cảm giác bụng căng tức, khó chịu, đặc biệt sau ăn. Nguyên nhân thường do tiêu hóa chậm hoặc tăng sinh khí trong đường ruột.
- Tiêu chảy: Đi ngoài nhiều lần trong ngày, phân lỏng hoặc nhiều nước. Nếu kéo dài có thể gây mất nước, mệt mỏi và rối loạn điện giải.
- Táo bón: Đi đại tiện ít hơn bình thường, phân khô cứng, khó đi. Tình trạng này liên quan đến thiếu chất xơ, uống ít nước hoặc rối loạn nhu động ruột.
- Đau bụng, co thắt bụng: Đau âm ỉ hoặc quặn từng cơn, thường xuất hiện sau ăn hoặc trước khi đi ngoài, cho thấy đường ruột đang bị kích thích.
- Buồn nôn, ợ hơi, ợ chua: Thường gặp khi dạ dày tiết nhiều acid hoặc thức ăn bị ứ đọng, gây khó chịu vùng thượng vị.
- Ăn không tiêu, nhanh no: Cảm giác no lâu dù ăn ít, phản ánh chức năng tiêu hóa và hấp thu đang suy giảm.
Những triệu chứng thường gặp của rối loạn tiêu hóa
Nguyên nhân gây rối loạn tiêu hóa
Rối loạn tiêu hóa có thể xuất phát từ nhiều yếu tố khác nhau, liên quan đến ăn uống, sinh hoạt và các vấn đề sức khỏe tiềm ẩn. Dưới đây là những nguyên nhân gây rối loạn tiêu hóa phổ biến:
- Chế độ ăn uống không hợp lý: Ăn quá no, ăn nhanh, bỏ bữa hoặc thường xuyên sử dụng thực phẩm nhiều dầu mỡ, cay nóng, đồ chế biến sẵn khiến hệ tiêu hóa phải hoạt động quá tải và dễ bị rối loạn.
- Thực phẩm không đảm bảo vệ sinh: Ăn phải thực phẩm ôi thiu, nhiễm vi khuẩn, ký sinh trùng hoặc virus đường ruột là nguyên nhân hàng đầu gây tiêu chảy và đau bụng cấp.
- Căng thẳng, stress kéo dài: Áp lực tâm lý ảnh hưởng trực tiếp đến trục não – ruột, làm rối loạn nhu động ruột và chức năng tiêu hóa, đặc biệt ở người bị rối loạn tiêu hóa chức năng.
- Lạm dụng thuốc: Một số thuốc như kháng sinh, thuốc giảm đau, thuốc chống viêm có thể làm mất cân bằng hệ vi sinh đường ruột, gây đầy hơi, tiêu chảy hoặc táo bón.
- Thiếu chất xơ và nước: Chế độ ăn nghèo chất xơ, uống ít nước khiến phân khô cứng, làm tăng nguy cơ táo bón và rối loạn tiêu hóa kéo dài.
- Ít vận động: Lối sống ít vận động làm giảm nhu động ruột, khiến quá trình tiêu hóa và đào thải chất cặn bã diễn ra chậm hơn.
- Bệnh lý tiêu hóa: Viêm dạ dày, viêm đại tràng, hội chứng ruột kích thích hoặc gan mật cũng có thể là nguyên nhân gây rối loạn tiêu hóa tái phát.
Nguyên nhân gây rối loạn tiêu hóa
Rối loạn tiêu hóa có nguy hiểm không?
Rối loạn tiêu hóa không phải lúc nào cũng nguy hiểm, đặc biệt khi chỉ xuất hiện thoáng qua do ăn uống hoặc sinh hoạt chưa hợp lý. Phần lớn các trường hợp nhẹ có thể tự cải thiện sau vài ngày nếu được nghỉ ngơi, điều chỉnh chế độ ăn và sinh hoạt khoa học.
Tuy nhiên, nếu rối loạn tiêu hóa kéo dài, tái phát nhiều lần hoặc đi kèm các dấu hiệu bất thường, tình trạng này có thể cảnh báo các bệnh lý tiêu hóa nguy hiểm và ảnh hưởng đến khả năng hấp thụ dinh dưỡng, sức đề kháng cũng như chất lượng cuộc sống của người bệnh. Vì vậy, khi có các dấu hiệu rối loạn tiêu hóa kéo dài, bạn không nên chủ quan mà cần thăm khám sớm để xử lý kịp thời.
- Triệu chứng kéo dài trên 7–10 ngày dù đã thay đổi chế độ ăn và sinh hoạt, cho thấy rối loạn tiêu hóa không còn ở mức độ đơn thuần.
- Tiêu chảy hoặc táo bón nặng, xảy ra liên tục, dễ gây mất nước, rối loạn điện giải và suy nhược cơ thể.
- Đau bụng dữ dội hoặc đau tái diễn, đặc biệt đau về đêm hoặc sau ăn, có thể liên quan đến viêm dạ dày, viêm đại tràng hoặc bệnh lý đường ruột.
- Sụt cân không rõ nguyên nhân, ăn uống kém, mệt mỏi kéo dài, cho thấy khả năng hấp thu dinh dưỡng đang bị ảnh hưởng.
- Buồn nôn, nôn ói nhiều, nôn ra máu hoặc đi ngoài ra máu là những dấu hiệu cảnh báo cần đi khám ngay.
Biến chứng nguy hiểm do rối loạn tiêu hóa kéo dài
Các bệnh lý liên quan đến rối loạn tiêu hóa
Rối loạn tiêu hóa kéo dài hoặc tái phát nhiều lần có thể là dấu hiệu cảnh báo nhiều bệnh lý tiêu hóa khác nhau. Bạn cần nhận biết sớm và đi khám kịp thời để điều trị hiệu quả, hạn chế biến chứng nuy hiểm. Dưới đây là những bệnh lý thường gặp liên quan đến rối loạn tiêu hóa.
- Viêm dạ dày – tá tràng: Gây đau thượng vị, đầy bụng, buồn nôn, ăn không tiêu. Bệnh thường liên quan đến nhiễm vi khuẩn HP hoặc lạm dụng thuốc giảm đau
- Hội chứng ruột kích thích: Đặc trưng bởi đau bụng tái diễn, tiêu chảy hoặc táo bón xen kẽ, thường nặng hơn khi căng thẳng. Đây là nguyên nhân phổ biến của rối loạn tiêu hóa mạn tính.
- Viêm đại tràng: Gây đau bụng âm ỉ, rối loạn đại tiện, phân sống hoặc nhiều chất nhầy. Nếu không điều trị, bệnh dễ tái phát và ảnh hưởng lâu dài đến đường ruột.
- Rối loạn tiêu hóa chức năng: Không phát hiện tổn thương thực thể nhưng gây khó chịu kéo dài như đầy hơi, chướng bụng, ăn nhanh no.
- Nhiễm khuẩn đường ruột: Do vi khuẩn, virus hoặc ký sinh trùng, thường gây tiêu chảy cấp, đau bụng và sốt.
Cải thiện rối loạn tiêu hóa nhanh chóng, an toàn
Khắc phục rối loạn tiêu hóa hiệu quả còn tùy thuộc vào nguyên nhân và mức độ của triệu chứng. Với những trường hợp nhẹ, bạn có thể cải thiện rõ rệt, nhanh chóng nếu lựa chọn biện pháp phù hợp. Trong trường hợp tình trạng rối loạn tiêu hóa không cải thiện hoặc tái đi tái lại nhiều lần, bạn cần đến các cơ sở y tế uy tín để được thăm khám và điều trị theo chỉ định của bác sĩ.
- Điều chỉnh chế độ ăn uống, ưu tiên thực phẩm dễ tiêu như cháo, súp, rau củ nấu chín; ăn đúng bữa, nhai kỹ, tránh ăn quá no. Hạn chế đồ chiên rán, cay nóng, rượu bia và thực phẩm chế biến sẵn.
- Bổ sung men vi sinh đúng cách giúp cân bằng hệ vi khuẩn đường ruột, hỗ trợ tiêu hóa và giảm tiêu chảy, đầy hơi. Chỉ nên sử dụng theo hướng dẫn của bác sĩ, tránh lạm dụng kéo dài.
- Uống đủ nước mỗi ngày vì giúp làm mềm phân, hỗ trợ quá trình tiêu hóa và đào thải độc tố. Người trưởng thành nên uống khoảng 1,5–2 lít nước/ngày.
- Giảm căng thẳng, stress, thư giãn tinh thần, ngủ đủ giấc, tập hít thở sâu hoặc yoga giúp cải thiện trục não - ruột, đặc biệt hiệu quả với rối loạn tiêu hóa chức năng.
- Tăng cường vận động nhẹ nhàng như đi bộ, tập thể dục đều đặn giúp kích thích nhu động ruột, giảm táo bón và đầy bụng.
- Không tự ý dùng thuốc kéo dài, hạn chế lạm dụng thuốc cầm tiêu chảy, thuốc nhuận tràng hoặc kháng sinh khi chưa có chỉ định y tế.
Rối loạn tiêu hóa nên ăn gì, kiêng gì?
Chế độ ăn uống ảnh hướng đến hiệu quả cải thiện và phòng ngừa rối loạn tiêu hóa. Người bệnh cần lựa chọn đúng thực phẩm giúp hệ tiêu hóa hoạt động ổn định, giảm triệu chứng khó chịu và hỗ trợ phục hồi đường ruột.
Nên ăn gì khi bị rối loạn tiêu hóa?
- Thực phẩm dễ tiêu: Cháo, súp, cơm mềm giúp giảm gánh nặng cho dạ dày và ruột, đặc biệt khi đang tiêu chảy hoặc đau bụng.
- Rau củ nấu chín: Cà rốt, bí đỏ, khoai tây cung cấp chất xơ hòa tan, giúp cải thiện nhu động ruột mà không gây kích thích.
- Trái cây ít acid: Chuối, táo, lê giúp bổ sung vitamin và hỗ trợ tiêu hóa tốt hơn.
- Sữa chua và thực phẩm lên men: Giàu lợi khuẩn, giúp cân bằng hệ vi sinh đường ruột, giảm đầy hơi và tiêu chảy.
- Thịt nạc, cá hấp: Cung cấp đạm dễ tiêu, hạn chế sinh khí trong ruột.
- Uống đủ nước: Giúp làm mềm phân, ngăn táo bón và hỗ trợ quá trình tiêu hóa.
Rối loạn tiêu hóa nên ăn gì, kiêng gì?
Bị rối loạn tiêu hóa kiêng ăn gì?
- Đồ chiên rán, nhiều dầu mỡ: Làm chậm quá trình tiêu hóa, dễ gây đầy bụng và khó tiêu.
- Thực phẩm cay nóng, nhiều gia vị: Kích thích niêm mạc dạ dày và ruột, làm nặng thêm triệu chứng đau bụng.
- Đồ uống có cồn, cà phê: Gây kích ứng đường tiêu hóa, làm tăng nguy cơ tiêu chảy và ợ chua.
- Thực phẩm sống, tái: Dễ nhiễm vi khuẩn, làm trầm trọng tình trạng rối loạn tiêu hóa.
- Đồ ngọt, nước có gas: Tăng sinh khí trong ruột, gây chướng bụng, đầy hơi.
- Sữa và chế phẩm từ sữa khó tiêu: Với người không dung nạp lactose, sữa có thể gây tiêu chảy và đau bụng.
Câu hỏi thường gặp về rối loạn tiêu hóa
Rối loạn tiêu hóa có tự khỏi không?
Có. Trường hợp nhẹ do ăn uống hoặc sinh hoạt, rối loạn tiêu hóa có thể tự cải thiện sau vài ngày nếu nghỉ ngơi và ăn uống hợp lý.
Rối loạn tiêu hóa kéo dài có nguy hiểm không?
Có thể nguy hiểm nếu kéo dài hoặc tái phát nhiều lần, vì có thể liên quan đến bệnh lý tiêu hóa tiềm ẩn như viêm dạ dày, viêm đại tràng.
Bị rối loạn tiêu hóa có nên uống men vi sinh không?
Có thể dùng men vi sinh để hỗ trợ cân bằng hệ vi khuẩn đường ruột, nhưng không nên lạm dụng và cần dùng đúng hướng dẫn.
Bổ sung men vi sinh theo chỉ định của bác sĩ
Bao lâu thì cần đi khám bác sĩ?
Người bệnh nên đi khám bác sĩ nếu rối loạn tiêu hóa kéo dài trên 7–10 ngày dù đã điều chỉnh ăn uống và sinh hoạt. Trường hợp xuất hiện đau bụng dữ dội, tiêu chảy hoặc táo bón nặng, sụt cân không rõ nguyên nhân cũng cần được thăm khám sớm. Ngoài ra, nếu có các dấu hiệu nôn ra máu, đi ngoài ra máu, sốt cao hoặc mệt mỏi kéo dài, người bệnh không nên trì hoãn việc đi khám để tránh biến chứng nguy hiểm.
Rối loạn tiêu hóa có lây không?
Không lây trực tiếp. Tuy nhiên, nếu do nhiễm khuẩn hoặc virus đường ruột, nguy cơ lây gián tiếp qua thực phẩm và vệ sinh kém là có.
Khi nào cần đi khám bác sĩ vì rối loạn tiêu hóa?
Khi triệu chứng kéo dài trên 7–10 ngày, đau bụng dữ dội, sụt cân, nôn hoặc đi ngoài ra máu.
Trẻ em và người lớn ai dễ bị rối loạn tiêu hóa hơn?
Cả hai đều có thể mắc, nhưng trẻ em và người cao tuổi thường dễ bị hơn do hệ tiêu hóa và miễn dịch yếu hơn. Rối loạn tiêu hóa ở trẻ em và người cao tuổi thường cần thời gian điều trị lâu hơn.
Rối loạn tiêu hóa là tình trạng phổ biến nhưng có thể gây nên nhiều bệnh lý tiêu hóa nghiêm trọng. Đặc biệt là khi các triệu chứng kéo dài hoặc tái phát nhiều lần. Hiểu rõ dấu hiệu và xác định đúng nguyên nhân giúp bạn lựa chọn các biện pháp xử lý hiệu quả. Nếu bạn đang gặp các dấu hiệu rối loạn tiêu hóa không cải thiện, hãy đặt lịch thăm khám tại Phòng khám 125 Thái Thịnh càng sớm càng tốt để được thăm khám với các bác sĩ chuyên khoa.
Tài liệu tham khảo:
