Tiền đái tháo đường là kết luận của rất nhiều người nhận được khi khám sức khỏe định kỳ, dù vẫn sinh hoạt bình thường hay cân nặng không hề tăng bất thường. Vậy tiền đái tháo đường là bệnh gì, các chỉ số nào đang cảnh báo bạn mắc tiền đái tháo đường? Trong bài viết dưới đây của Phòng khám 125 Thái Thịnh - Thai Thinh Medic sẽ giải thích từng chỉ số xét nghiệm, nhóm đối tượng nên tầm soát và cách kiểm soát đường huyết.
Tiền đái tháo đường là tình trạng đường huyết cao hơn bình thường nhưng chưa đạt mức chẩn đoán đái tháo đường. Bác sĩ thường dựa vào xét nghiệm HbA1c, glucose huyết tương lúc đói hoặc nghiệm pháp dung nạp glucose đường uống để đánh giá. Kết quả cần được đọc đúng phương pháp, đơn vị và tình trạng sức khỏe. Điều chỉnh ăn uống, vận động và theo dõi phù hợp có thể giúp giảm nguy cơ tiến triển thành đái tháo đường týp 2. [1 - 3]
Tiền đái tháo đường là gì?
Tiền đái tháo đường, hay tiền tiểu đường, nghĩa là lượng đường trong máu đã cao hơn bình thường nhưng chưa tới mức chẩn đoán đái tháo đường. Glucose (đường trong máu) cung cấp năng lượng cho cơ thể. Sau bữa ăn, hormone insulin giúp đường từ máu đi vào các tế bào. Khi cơ thể sử dụng insulin kém hiệu quả, đường dễ tích lại trong máu. Tuy nhiên, một chỉ số cao chưa đủ để tự kết luận nguyên nhân hay tình trạng bệnh.
Ngay cả khi không có bất thường và cơ thể vẫn khỏe mạnh, người bệnh vẫn nên quan tâm đến những kết quả xét nghiệm tiểu đường. Tình trạng này làm tăng nguy cơ mắc đái tháo đường týp 2. Bác sĩ cũng có thể kiểm tra thêm huyết áp, cân nặng và mỡ máu. Nguy cơ ở mỗi người khác nhau, phụ thuộc kết quả xét nghiệm, cân nặng, tiền sử gia đình, thói quen sinh hoạt và các bệnh lý đi kèm. Một người có nhiều yếu tố nguy cơ cần cách theo dõi khác với người chỉ có một kết quả sát ngưỡng.
Vậy tiền đái tháo đường có nguy hiểm không? Đây là dấu hiệu cần quan tâm, nhưng không phải ai cũng sẽ mắc đái tháo đường:
- Nguy cơ đường huyết tiếp tục tăng: Nếu các yếu tố nguy cơ không được kiểm soát, một số người có thể tiến triển thành đái tháo đường týp 2. Tốc độ tiến triển không giống nhau và không thể đoán chỉ từ một chỉ số đơn lẻ.
- Nên xem xét các nguy cơ đi kèm: Huyết áp, cân nặng, vòng bụng và mỡ máu cũng giúp bác sĩ hiểu rõ hơn tình trạng sức khỏe của bạn.
- Vẫn có cơ hội cải thiện: Thay đổi chế độ ăn, tăng hoạt động thể lực và kiểm soát cân nặng khi cần thiết có thể giúp đường huyết cải thiện và giảm nguy cơ xuất hiện đái tháo đường týp 2. Mục tiêu cụ thể phải phù hợp với thể trạng.

Tiền đái tháo đường là lượng đường trong máu cao hơn bình thường
Chỉ số xét nghiệm tiền đái tháo đường
Có ba xét nghiệm thường được dùng để đánh giá tiền đái tháo đường: HbA1c, glucose huyết tương lúc đói và nghiệm pháp dung nạp glucose đường uống 75 g (OGTT). Mỗi xét nghiệm đo đường huyết theo cách khác nhau, nên đôi khi kết quả không trùng khớp. Bảng dưới đây giúp đối chiếu các mức xét nghiệm dành cho người không mang thai, khi mẫu được thực hiện bằng phương pháp đạt tiêu chuẩn. [1,2,4]
Xét nghiệm | Bình thường | Tiền đái tháo đường | Mức đái tháo đường |
| HbA1c (%) | Dưới 5,7% | 5,7 - 6,4% | Từ 6,5% |
| Glucose huyết tương lúc đói | Dưới 5,6 mmol/L (100 mg/dL) | 5,6 - 6,9 mmol/L (100 - 125 mg/dL) | Từ 7,0 mmol/L (126 mg/dL) |
| OGTT 75 g, glucose sau 2 giờ | Dưới 7,8 mmol/L (140 mg/dL) | 7,8 - 11,0 mmol/L (140 - 199 mg/dL) | Từ 11,1 mmol/L (200 mg/dL) |
Các ngưỡng trong bảng chưa để để người bệnh tự kết luận, khi không có triệu chứng tăng đường huyết rõ rệt, bác sĩ sẽ chỉ định làm các xét nghiệm phù hợp. Những ngưỡng gợi ý trên đây không áp dụng cho phụ nữ mang thai, và không dùng chẩn đoán tiểu đường thai kỳ.
Khi xem phiếu kết quả, hãy đọc đủ tên xét nghiệm, đơn vị và khoảng tham chiếu. Nếu thấy chỉ số vượt ngưỡng bình thường, bạn nên mang phiếu đến bác sĩ thay vì tự kết luận bệnh hoặc mua thuốc. Bác sĩ có thể cân nhắc xét nghiệm lại nếu kết quả chưa phù hợp. [1,2,4]

Các ngưỡng đường huyết
Chỉ số HbA1c
HbA1c cho biết mức đường huyết trung bình trong khoảng hai đến ba tháng gần đây. Đường trong máu gắn với hemoglobin, một chất có trong hồng cầu. Lượng đường gắn vào hemoglobin giúp bác sĩ nhìn lại diễn biến đường huyết trong thời gian dài. Nhờ đó, bác sĩ có thêm thông tin bên cạnh kết quả đo tại một thời điểm.
Thông thường, xét nghiệm HbA1c không đòi hỏi nhịn ăn. Bạn có thể làm xét nghiệm này mà không cần nhịn ăn, trừ khi được chỉ định thêm các xét nghiệm khác cần chuẩn bị riêng. Tuy nhiên, không phải tình huống nào HbA1c cũng phản ánh chính xác đường huyết. Nếu HbA1c và xét nghiệm đường huyết khác nhau nhiều, bác sĩ sẽ tìm hiểu nguyên nhân.
- Kết quả được ghi bằng phần trăm (%), không phải mmol/L hoặc mg/dL như xét nghiệm glucose. Bạn không nên so sánh trực tiếp hai con số dùng đơn vị khác nhau; hãy nhìn đúng hàng trên phiếu xét nghiệm.
- Các tình trạng làm thay đổi hồng cầu hoặc hemoglobin, chẳng hạn một số dạng thiếu máu hay bệnh lý hemoglobin, có thể khiến kết quả HbA1c không phản ánh đúng đường huyết. Nếu đang mang thai hoặc có bệnh lý ảnh hưởng đến hồng cầu, hãy thông báo để bác sĩ lựa chọn xét nghiệm phù hợp. [1,2]
Chỉ số đường huyết lúc đói
Xét nghiệm glucose huyết tương lúc đói đo lượng đường trong mẫu máu sau khi bạn nhịn ăn ít nhất tám giờ. Kết quả phản ánh đường huyết ở thời điểm lấy mẫu, khác với HbA1c phản ánh mức trung bình trong nhiều tuần. Bạn nên làm đúng hướng dẫn nhịn ăn của cơ sở xét nghiệm và báo nếu lỡ ăn uống trước lúc lấy mẫu.
- Nhiều phiếu ghi mmol/L, một số ghi mg/dL. Đây là hai cách biểu thị cùng đại lượng nhưng có thang số khác nhau. Đừng lấy ngưỡng mmol/L để đối chiếu với một kết quả ghi mg/dL.
- Không dùng số đo tại nhà để tự chẩn đoán. Máy đo đầu ngón tay hữu ích trong một số kế hoạch theo dõi, nhưng một lần đo không thay thế các xét nghiệm phòng thí nghiệm theo tiêu chuẩn chẩn đoán.
- Trao đổi khi kết quả khác thường với bác sĩ, có thể xem lại điều kiện nhịn ăn, tiền sử sức khỏe và kết quả xét nghiệm liên quan để quyết định có cần kiểm tra tiếp hay không. Bạn không nên tự thay đổi thuốc đang dùng chỉ vì một kết quả bất thường. [1,4]

Xét nghiệm chỉ số đường huyết lúc đói vào buổi sáng ngay sau khi ngủ dậy
Nghiệm pháp dung nạp glucose đường uống (OGTT)
Nghiệm pháp dung nạp glucose đường uống cho biết đường huyết thay đổi ra sao sau khi uống một lượng glucose theo quy trình xét nghiệm. Với nghiệm pháp 75 g, cơ sở y tế thực hiện lấy mẫu theo quy trình và đo glucose sau hai giờ. Kết quả giúp bác sĩ phát hiện tình trạng cơ thể xử lý đường kém hiệu quả, kể cả khi xét nghiệm khác chưa cho thấy bất thường rõ.
OGTT không giống phép đo đường huyết hai giờ sau một bữa cơm thông thường. Mỗi bữa ăn có thành phần khác nhau, còn OGTT sử dụng lượng glucose chuẩn và thời điểm lấy mẫu được quy định. Vì thế, bạn không thể tự uống nước đường tại nhà rồi dùng máy đo cá nhân để thay cho OGTT được thực hiện tại cơ sở y tế.
- Làm đúng quy trình được bác sĩ và cơ sở xét nghiệm hướng dẫn, từ cách chuẩn bị và thời điểm lấy mẫu. Không nên tự thay đổi khẩu phần, thời gian nhịn ăn hoặc tự tiến hành nghiệm pháp dựa trên hướng dẫn không rõ nguồn.
- Dùng kết quả đúng mục đích. OGTT là một công cụ để bác sĩ đánh giá chuyển hóa glucose. Nếu kết quả HbA1c, glucose lúc đói và OGTT khác nhau, bác sĩ sẽ xem xét phương pháp đo, nguy cơ và tình trạng sức khỏe trước khi kết luận. [1,4]
Phụ nữ đang mang thai cần quy trình và tiêu chuẩn đánh giá riêng đối với rối loạn đường huyết thai kỳ. Không dùng bảng xét nghiệm của người không mang thai trong bài này để tự kết luận về đái tháo đường thai kỳ.
Đối tượng nên tầm soát tiền đái tháo đường
Tiền đái tháo đường thường không gây ra biểu hiện rõ ràng. Nhiều người vẫn sinh hoạt bình thường và chỉ biết đường huyết tăng qua xét nghiệm khi khám sức khỏe. Vì vậy, chỉ dựa vào cảm giác khỏe hay mệt sẽ khó biết đường huyết có bất thường hay không. Ngược lại, những biểu hiện như mệt mỏi hoặc khát nước có thể bắt nguồn từ nhiều nguyên nhân, không riêng tiền đái tháo đường. [3]
Bác sĩ thường xem tuổi, cân nặng, tiền sử sức khỏe và các yếu tố nguy cơ để tư vấn xét nghiệm. Theo hướng dẫn của Bộ Y tế ban hành năm 2020, một số nhóm người trưởng thành cần được chú ý khi đánh giá khả năng xét nghiệm đường huyết. Nếu đang có bệnh nền hoặc dùng thuốc lâu dài, bạn nên báo để bác sĩ chọn xét nghiệm phù hợp. [1]
- Người thừa cân hoặc có nhiều mỡ vùng bụng: Nguy cơ có thể tăng khi cân nặng đi kèm các yếu tố chuyển hóa khác. Không nên tự nhìn ngoại hình để khẳng định mình mắc hay không mắc tiền đái tháo đường.
- Người có cha mẹ, anh chị em ruột mắc đái tháo đường típ 2: Tiền sử gia đình là một thông tin quan trọng khi bác sĩ đánh giá nguy cơ, kể cả với người không thừa cân.
- Người ít vận động hoặc có tăng huyết áp, rối loạn mỡ máu: Những yếu tố này thường được bác sĩ cân nhắc cùng kết quả glucose khi quyết định cần tầm soát hoặc theo dõi thêm.
- Phụ nữ từng mắc đái tháo đường thai kỳ hoặc người có hội chứng buồng trứng đa nang: Đây là những yếu tố cần được trao đổi riêng; không áp dụng máy móc cùng quy trình cho người đang mang thai.
- Người từng có kết quả đường huyết bất thường: Kể cả khi chưa được chẩn đoán bệnh, bạn nên mang kết quả cũ đến buổi tư vấn để bác sĩ quyết định có cần kiểm tra lại. [1]

Đối tượng nên tầm soát tiền đái tháo đường
Các biện pháp kiểm soát tiền đái tháo đường
Khi được xác định có tiền đái tháo đường, nhiều người sẽ nghĩ ngay đến điều trị với thuốc hoặc kiêng khem khắt khe. Tuy nhiên, tiền đái tháo đường hoàn toàn có thể được cải thiện nhờ thay đổi thói quen hàng ngày như ăn uống, vận động và quản lý cân nặng. Nên ưu tiên những thay đổi những thói quen hàng ngày và duy trì liên tục.
Ăn uống, vận động và kiểm soát cân nặng
Người có tiền đái tháo đường không cần ăn theo cùng một thực đơn cứng nhắc. Khẩu phần cần cân nhắc tuổi, cân nặng, mức hoạt động, bệnh lý kèm theo và thói quen ăn uống. Người cần kiểm soát cân nặng có mục tiêu khác với người vốn đã gầy; người dùng thuốc hoặc có bệnh lý mạn tính cũng có thể cần tư vấn riêng.
Bạn có thể bắt đầu bằng cách nhìn lại những thói quen của chính mình trong tuần. Bạn có thể đang uống nhiều nước ngọt, ít ăn rau, ăn quá nhiều vào buổi tối hoặc ngồi liên tục nhiều giờ. Thay đổi một vài thói quen trước thường dễ thực hiện hơn bỏ ngay tất cả món ăn yêu thích. [1,3]
- Sắp xếp bữa ăn cân đối. Thay vì chỉ tập trung vào cắt cơm, nên chú ý lượng tinh bột, chất lượng thực phẩm và sự đa dạng của bữa ăn. Có thể kết hợp rau, nguồn đạm phù hợp và thực phẩm giàu chất xơ để hình thành khẩu phần dễ duy trì.
- Giảm đồ uống nhiều đường và đồ ăn quá ngọt như nước ngọt, trà sữa nhiều đường hoặc đồ uống thêm siro có thể khiến lượng đường nạp vào tăng mà bạn khó nhận ra. Có thể bắt đầu bằng cách giảm số lần sử dụng và chọn nước lọc thường xuyên hơn.
- Duy trì vận động đều đặn. Các hướng dẫn chuyên môn thường đề cập mục tiêu khoảng 150 phút vận động mức vừa mỗi tuần, tùy sức khỏe. Đi bộ nhanh, đạp xe hoặc hình thức phù hợp có thể được chia thành nhiều buổi; người có bệnh tim mạch, hạn chế vận động nên hỏi bác sĩ trước khi tăng cường độ.
- Quản lý cân nặng khi thừa cân. Với người thừa cân hoặc béo phì, giảm cân có kiểm soát có thể hỗ trợ cải thiện nguy cơ chuyển hóa. Các chương trình can thiệp thường đặt mục tiêu giảm cân trong một khoảng phần trăm nhất định, nhưng không áp dụng mục tiêu giảm cân cho người vốn không thừa cân.
- Theo dõi thay đổi bằng thói quen cụ thể như ghi lại số buổi vận động, lượng đồ uống ngọt hoặc những điều chỉnh trong bữa ăn sẽ hữu ích hơn so với chỉ cân hàng ngày. Có thể trao đổi nhật ký này với nhân viên y tế để điều chỉnh kế hoạch nếu cần.

Vận động hợp lý và kiểm soát cân nặng
Khi nào cần dùng thuốc và xét nghiệm lại?
Điều chỉnh lối sống là hướng kiểm soát nền tảng của tiền đái tháo đường. Với một số người có nguy cơ cao, bác sĩ có thể cân nhắc dùng thêm thuốc, chẳng hạn metformin, sau khi đánh giá những yếu tố sức khỏe liên quan. Bác sĩ sẽ xem kết quả xét nghiệm, bệnh đi kèm và những nguy cơ riêng trước khi quyết định. Người bệnh không nên tự mua metformin hay thay đổi liều thuốc đang sử dụng. [1]
Mỗi hướng dẫn chuyên môn có thể đặt tiêu chí cân nhắc thuốc khác nhau. Vì vậy, bạn nên trao đổi trực tiếp với bác sĩ thay vì làm theo chỉ định được chia sẻ trên mạng. Khi trao đổi với bác sĩ, bạn có thể hỏi lý do cân nhắc thuốc, lợi ích mong đợi, những điều cần theo dõi và cách đánh giá đáp ứng.
- Đánh giá trước khi dùng thuốc: Bác sĩ xem xét mức độ nguy cơ, bệnh lý đi kèm và những yếu tố có thể ảnh hưởng đến tính an toàn của thuốc. Chức năng thận là một trong những yếu tố quan trọng khi cân nhắc metformin.
- Không tự điều chỉnh điều trị: Nếu đã dùng thuốc theo chỉ định cho bệnh khác, đừng tự ngừng hoặc thay đổi liều chỉ vì phát hiện tiền đái tháo đường. Hãy báo cho bác sĩ danh sách thuốc và sản phẩm đang sử dụng.
- Lên kế hoạch kiểm tra lại: Hướng dẫn Bộ Y tế năm 2020 nêu lịch khám hằng tháng, xét nghiệm glucose máu lúc đói và kiểm tra HbA1c ba tháng một lần trong quá trình quản lý tiền đái tháo đường. Bác sĩ sẽ hướng dẫn lịch phù hợp với tình trạng và điều kiện theo dõi của bạn.
- Đánh giá cả thói quen sinh hoạt: Khi tái khám, bạn có thể mang kết quả cũ và ghi lại những thay đổi đã duy trì. Nhờ đó, bác sĩ có thêm thông tin để quyết định giữ nguyên hay điều chỉnh kế hoạch. [1,3]
Thắc mắc thường gặp về tiền đái tháo đường
Tiền đái tháo đường có chữa khỏi được không?
Đường huyết ở một số người có thể cải thiện và trở lại phạm vi bình thường sau khi điều chỉnh lối sống, đặc biệt khi nhận biết sớm và duy trì các thay đổi phù hợp. Tuy nhiên, không nên hiểu điều đó là bảo đảm khỏi hoàn toàn hoặc không còn nguy cơ tăng đường huyết về sau. Ngay cả khi kết quả đã tốt hơn, bạn vẫn nên duy trì thói quen lành mạnh và hỏi bác sĩ về kế hoạch theo dõi. [1,3]
HbA1c 6,0% có phải đã mắc đái tháo đường không?
HbA1c 6,0% nằm trong khoảng tiền đái tháo đường theo bảng xét nghiệm dành cho người không mang thai. Con số này chưa đạt ngưỡng HbA1c của đái tháo đường, nhưng không đủ để tự đánh giá toàn bộ tình trạng sức khỏe. Bác sĩ sẽ cân nhắc phương pháp xét nghiệm, các yếu tố có thể làm sai lệch HbA1c và những kết quả khác nếu cần. Người bệnh không nên tự kết luận chỉ dựa trên một dòng của phiếu xét nghiệm. [1,2]
Bao lâu nên xét nghiệm lại khi bị tiền đái tháo đường?
Theo hướng dẫn Bộ Y tế năm 2020, người đang được quản lý tiền đái tháo đường được hướng dẫn khám hằng tháng, xét nghiệm glucose lúc đói và HbA1c khoảng ba tháng một lần. Bác sĩ có thể điều chỉnh lịch dựa trên kết quả, mức độ nguy cơ và kế hoạch điều trị. Nếu chưa biết lần xét nghiệm tiếp theo là khi nào, bạn nên hỏi rõ trước khi kết thúc buổi tư vấn. Giữ lại các phiếu xét nghiệm cũ giúp bác sĩ nhìn được diễn biến đường huyết theo thời gian. [1]

Xét nghiệm tiền tiểu đường định kỳ
Phát hiện tiền đái tháo đường là cơ hội để kiểm tra sức khỏe và điều chỉnh thói quen trước khi đường huyết tăng cao hơn. Hy vọng với những thông tin được chia sẻ trong bài viết trên đây của Phòng khám 125 Thái Thịnh - Thai Thinh Medic đã giúp bạn hiểu đúng về các chỉ số xét nghiệm để tránh lo lắng quá mức.
Để kiểm soát tiền đái tháo đường và tiểu đường, hãy thay đổi ngay từ những thói quen ăn uống, vận động và khám sức khỏe định kỳ.
Liên hệ Thai Thinh Medic để được tư vấn hoặc đặt lịch xét nghiệm sớm!
Thông tin trong bài phục vụ giáo dục sức khỏe, không thay thế thăm khám, chẩn đoán hoặc chỉ định điều trị cá nhân.
Tài liệu tham khảo:
- Bộ Y tế. Hướng dẫn chẩn đoán và điều trị tiền đái tháo đường, ban hành kèm Quyết định 3087/QĐ-BYT ngày 16/07/2020. https://emohbackup.moh.gov.vn/publish/attach/getfile/407300
- CDC. A1C Test for Diabetes and Prediabetes (15/05/2024). https://www.cdc.gov/diabetes/diabetes-testing/prediabetes-a1c-test.html
- CDC. Prediabetes – Your Chance to Prevent Type 2 Diabetes (26/12/2024). https://www.cdc.gov/diabetes/prevention-type-2/prediabetes-prevent-type-2.html
- National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases (NIDDK). Diabetes Tests & Diagnosis. https://www.niddk.nih.gov/health-information/diabetes/overview/tests-diagnosis




